Chalandamarz
Foto: graubündenMULTIMEDIA


Cultura » Tradiziuns ed usits »

Rumantschia

Il territori linguistic rumantsch enconuscha blers usits vegls e savens significativs da derivanza pajauna, romana u cristian-tempriva che vegnan anc oz tgirads en las differentas valladas.
Il Chalandamarz è ina festa d'uffants populara che vegn celebrada en Engiadina, en la Val Müstair, en Bregaglia, en il Puschlav, en il Surses ed en la Val d'Alvra. Quest usit vegn festivà il 1. da mars. Tenor il chalender roman valeva il 1. da mars (< CALANDAE MARTII) sco cumenzament da l'onn. Quest di va la giuventetgna cun zampuns, talacs e stgellas, cun brunsinas e cun plumpas ch'èn per part ornadas cun flurs da palpiri da tuttas colurs, tras las vias e tras las giassas e stgatscha l'enviern cun sias chanzuns da primavaira. La saira vegn alura fatg il bal da Chalandamarz. Il cortegi da Chalandamarz sumeglia ina chargiada d'alp. Quest usit vegn attribuì a la gruppa vegliandra dals cortegis canerus che avevan oriundamain tranter auter il senn da svegliar la fertilitad. La represchentaziun bain la pli bella da questa festa da primavaira da la giuventetgna da scola chattain nus en l'"Uorsin", il cudesch d'uffants renumà da Selina Chönz e dad Alois Carigiet.
Il tschaiver vegn festivà oravant tut en las regiuns catolicas dal Grischun rumantsch. La cursa da mascaradas – in usit pajaun per stgatschar l'enviern – ha ina tradiziun speziala a Domat. Qua va a fin il "tscheiver" cun la "gievgia grassa" e betg cun la mesemna da la tschendra. Ses puncts culminants èn il "margis bel" e la "gievgia grassa". Ozendi ha dentant er il tschaiver da Domat in caracter ordinari ed universal.
L'Hom Strom vegn ars l'emprima sonda dal favrer sin il lieu da dretgira a Scuol. I n'è betg cler, sche quest usit vegliander signifitga la stgatschada simbolica da l'enviern u sch'el va enavos sin in usit originar d'adurar il sulegl sco ch'el vegn celebrà sin tut il mund.
A Tschlin ed a Ramosch (Engiadina) vegnan celebradas mintga onn las "mattinadas" durant trais dis. La festa sa drizza a grond ed a pitschen. Ils 2 da schaner van ils uffants cun ina schlitta che las mattas han ornà cun flurs da palpiri tras il vitg e rimnan las "mattinadas" (biscuits da tutta sort fatgs en chasa). A mezdi vegni mangià, il suentermezdi e la saira sautà e ballà. A mesanotg vegn la brajada d'uffants clamada a maisa e survegn groma sbattida, "fuatscha grassa" e "grassins" (biscuit engiadinais da paintg). Er la cumpagnia da mats rimna ils 2 da schaner las "mattinadas". Lur festa, accumpagnada d'ina mangiada, è oriundamain vegnida fatga ils 3 da schaner, ozendi per regla la sonda che suonda.
In auter usit da la giuventetgna engiadinaisa è la "schlitteda", da la quala ins na sa betg danunder ch'ella deriva. I sa tracta d'ina festa da divertiment che n'ha betg ina derivanza istorica. Ils giuvenots mettevan sut lur chavals ina dumengia da schaner e gievan alura cun lur schlittas e cun ina giuvna da vitg a vitg fin ad x-in'ustaria, nua ch'ins ha giudì la vita per in pèr uras cun mangiar e cun baiver, cun chantar e cun ballar. Ozendi sa participeschan er pèrs maridads a la "schlitteda" ch'è daventada, oravant tut en Engiadin'Ota, in'attracziun turistica.
A Salouf (Val d'Alvra) ed en la Surselva catolica van ad Epifania (6 da schaner) gruppas da trais chantaduras e chantadurs (gruppas dals trais retgs) cun stailas tras ils vitgs e quintan chantond la buna nova da la naschientscha da Jesus. En singuls vitgs èn las gruppas da trais s'unidas ad ina gruppa pli gronda. Quella da Breil (Surselva) dastgass bain esser la pli originala da tut il chantun Grischun en quai che reguarda ils vestgids ed il cunfar affectà.
In usit d'amur, numnadamain il "trer schibettas", vegn tgirà a Danis-Tavanasa ed a Dardin (Surselva). Sur ils vitgs schlavazzan mats e giuvenots rudellas da lain ardentas giu en la val la saira da l'emprim di da la Passiun. Durant il schlavazzar vegn la rudella da lain deditgada ad ina matta u ad ina giuvna. Tenor la cretta populara duai il sgol da la rudella ardenta dar tschertas infurmaziuns davart la relaziun d'amur che sa sviluppa.
Quai è natiralmain mo ina tscherna da las tradiziuns e dals usits dal Grischun rumantsch ch'existan anc. Auters usits ed ulteriuras infurmaziuns en quest connex chattais Vus en il cudeschet Facts & Figures ed en il Dicziunari Rumantsch Grischun.