Cultura » Tradiziuns ed usits »
Ladinia
Las valladas ladinas han conservà in grond dumber da tradiziuns e d'usits da temps vegls. Tar la gronda part dals usits datti ina colliaziun stretga cun la natira e cun la lavur sin il funds. En connex cun differentas occurrenzas en il decurs d'in onn vegnan tgiradas numerusas tradiziuns, en spezial enturn eveniments impurtants en la vita da la famiglia èn naschids usits multifars. Ils usits populars che vegnan pratitgads tar ils differents puncts culminants festivs durant l'onn èn pervia da quai ina part impurtanta dals bains culturals ladins. En spezial la vita dals purs e dals mastergnants è ritga d'exempels da tradiziuns che tractan las particularitads che caracteriseschan la populaziun e la cultura ladina. Er sch'ina gronda part da quests usits è ida a perder cun il svilup dal turissem a partir dals onns 1960, han parts da las isanzas tradiziunalas che caracteriseschan la vita da la populaziun muntagnarda ladina pudì vegnir dadas vinavant e mantegnidas fin oz.
La gronda impurtanza da la cardientscha cristiana che ha fermas ragischs en las vals dolomitanas è p.ex. vegnida tradida da generaziun a generaziun. Ensemen cun las valurs cristianas èn er vegnidas dadas vinavant differentas autras tradiziuns. Mintga onn ha p.ex. lieu ina scuntrada da tut ils Ladins en il lieu da pelegrinadi Maria Weissenstein (Baissiston/Pietralba), e quai l'ultima dumengia da settember. Tar las tradiziuns da la Val Badia tutga il pelegrinadi che ha lieu mintga trais onns e ch'ils umens badiots fan tar la claustra da Säben (Jeunn/Sabiona). Mintgatant vegnan els accumpagnads d'umens da las ulteriuras vals. Questas èn las processiuns las pli enconuschentas. Vitiers vegnan dentant anc autras processiuns pli pitschnas che vegnan fatgas regularmain en mintga val a chaschun da differentas occurrenzas en il decurs da l'onn. Ultra da las processiuns datti anc auters eveniments ch'èn impurtants per la vita da la populaziun ladina. A chaschun dals firads ecclesiastics ils pli impurtants da l'onn decoreschan las famiglias lur chasas en moda festiva: cun parsepen, cun pignol e cun ghirlandas durant il temp d'advent e da Nadal e cun frastgas d'ulivas, cun ovs colurads e cun in chanaster benedì durant il temp da Pasca. Ma er la stad e l'atun datti la pussaivladad da tgirar ils usits dals perdavants. Il firà da l'Assumziun da Maria che vegn encletg sco festa da solstizi e d'engraziament portan dunnas chanasters cun flurs en baselgia per las laschar benedir. A Numnasontga survegnan las figliolas ed ils figliols da lur madritschas e da lur padrins tradiziunalmain in paun dultsch en furma d'in chaval u d'ina giaglina.
Betg mo durant l'onn chalendar, mabain er en la vita persunala dals umans datti ina retscha d'eveniments impurtants ch'èn colliads cun la cardientscha. Tar ils muments ils pli impurtants da nossa vita tutga segir la nozza; pli baud vegniva questa festa resguardada sco ina pussaivladad fitg speziala per iniziar la fortuna futura dal giuven pèr cun usits populars. Mintga detagl aveva sia atgna impurtanza; la moda da sa vestgir, ils accessoris e la tenuta mussavan tge relaziun ch'ils giasts avevan cun ils spus. Il di da nozzas devi da la damaun marvegl fin ch'igl era ura dad ir a durmir ina retscha da rituals. Blers da quests usits èn ids a perder oz; mo pli da rar vegnan mess sin maisa "fortaies" (ina spaisa dultscha en furma d'ina spirala) il di, il qual i vegn communitgada publicamain la maridaglia, quasi nagin na stà si la bun'ura las ses per urar in rusari cun la mamma, mo paucs preparan la spusa "faussa" avant che la spusa gista vegn surdada a la perditga da matrimoni. Il di da nozzas tutga anc adina tar las festas las pli pompusas; degns da vegnir menziunads èn er auters usits, per exempel las paradas cun las qualas la via en baselgia vegn bloccada (l'uschenumnada "sarada") u la vendita d'ina chaura senza cornas als fragliuns pli vegls dal pèr ch'èn nubils.
Er sche la religiun e la baselgia èn las pitgas las pli impurtantas da la vita cultura ladina, datti bleras isanzas er en la vita da mintgadi. Oravant tut ils purs observan las reglas da las isanzas tradiziunalas; davos mintga activitad simpla, saja quai il segar, la cultivaziun dals ers u tar la tratga d'animals, stat in ritg stgazi da savida che ha pussibilità als umans da las valladas ladinas da sviluppar lur agen mund cultural viv.
Er en connex cun auters eveniments festivs sco p.ex. la perdunanza èn vegnids creads numerus usits. Degnas da vegnir menziunadas en quest connex èn las spaisas dultschas tipicas che mintga vitg e che mintga vallada fa per questa festa. Tranter ils giuvenils èsi p.ex. er usit ch'ils mats regalan l'atun in pair a las mattas, entant che las mattas s'engrazian tar ils mats a Pasca cun ovs colurads.
In usit fitg vegl vegn tgirà fin oz: A Bumaun van ils uffants da chasa a chasa e portan ils buns giavischs per l'onn nov.