Iustitia
Foto: http://www.flickr.com/
Servetschs publics » Situaziun giuridica »
Rumantschia
Sin plaun federal:
Il dretg da linguas da la Svizra sa basa principalmain sin l'artitgel 70 da la constituziun federala e sin il dretg constituziunal na scrit ma renconuschì dal tribunal federal. La libertad da lingua ha in cuntegn different, tut tenor sch'ella vegn duvrada tranter singulas persunas privatas u sch'ella vegn duvrada tranter persunas privatas ed il stadi.
L'onn 1938 è il rumantsch vegnì renconuschì – dasper il tudestg, il franzos ed il talian – sco lingua naziunala. Il tudestg, il franzos ed il talian valevan dentant sco linguas uffizialas.
L'onn 1996 ha il pievel svizzer acceptà la revisiun da l'artitgel da linguas da la constituziun federala. Dapi lura vala il rumantsch sco lingua parzialmain uffiziala sin plaun federal. Quai vul dir ch'il rumantsch vala mo en contact cun persunas da lingua rumantscha sco lingua uffiziala da la Confederaziun.
En la nova constituziun federala (2000) ha obtegnì er la promoziun da la cultura federala ina basa constituziunala (art. 69). La Confederaziun è obligada da prender resguard da la diversitad culturala e linguistica dal pajais. Ulteriurs artitgels davart il rumantsch en la nova constituziun federala fixeschan che
- decrets da la Confederaziun d'impurtanza particulara ston vegnir publitgads er en lingua rumantscha en furma da stampats separads;
- i sto vegnir prendì resguard tar l'elecziun da las derschadras e dals derschaders dal tribunal federal che las linguas uffizialas sajan represchentadas en moda adequata;
- la derschadra u il derschader sco er las partidas pertutgadas ston sa servir dad ina da las linguas naziunalas da la confederaziun.
Sin plaun chantunal:
La Confederaziun ceda la cumpetenza en dumondas da lingua als singuls chantuns. Il Grischun è il sulet chantun triling (tudestg, rumantsch, talian). Tenor la lescha da linguas grischuna (2008) è il rinforzament da la trilinguitad ina incumbensa cuminaivla dal chantun e da las vischnancas. Per cuntanscher questa finamira regla ella:
- il diever da las linguas chantunalas uffizialas tudestg, rumantsch e talian tras las autoritads chantunalas (cussegl grond, regenza, administraziun, dretgiras). Per las proceduras davant dretgiras chantunalas han tut las trais linguas chantunalas uffizialas ils medems dretgs;
- co ch'il rumantsch e co ch'il talian duain vegnir mantegnids e promovids:
Il chantun paja contribuziuns a la Lia Rumantscha (LR), a la Pro Grigioni Italiano (PGI) ed a l'Agentura da Novitads Rumantscha (ANR). Il chantun po er pajar contribuziuns a vischnancas, ad autras corporaziuns da dretg public ed a persunas privatas; - tenor tge criteris che las trais linguas uffizialas dal chantun ston vegnir applitgadas en las vischnancas ed en ils circuls politics:
vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 40 pertschient valan sco vischnancas monolinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala la lingua communala uffiziala;
vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 20 pertschient valan sco vischnancas plurilinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala ina da las linguas communalas uffizialas.
Per fixar la part procentuala d'ina cuminanza linguistica èn decisivs ils resultats da l'ultima dumbraziun federala dal pievel; en lur legislaziun reglan las vischnancas la lingua da scola per l'instrucziun en la scola populara, e quai tenor ils princips da questa lescha. En vischnancas monolinguas ha lieu l'instrucziun da l'emprima lingua en la lingua uffiziala da la vischnanca. En vischnancas plurilinguas ha lieu l'instrucziun da l'emprima lingua en la lingua uffiziala tradiziunala; en vischnancas cun ina part da commembras e da commembers d'ina cuminanza linguistica tradiziunala d'almain 10 pertschient sto vegnir purschì rumantsch u talian durant il temp da scola obligatoric.