Provinza Autonoma de Bulsan - Südtirol – Abteilung Generic

Servetschs publics » Situaziun giuridica »

Ladinia

Sch'ins reflectescha pli precis la situaziun giuridica da la minoritad ladina, dat en emprima lingia en egl ch'il tractament giuridic è fitg different en las singulas valladas ladinas. Entant che la Val Badia e la Val Gardena avevan gia adina dretgs privilegiads, era la minoritad ladina da Fodom e d'Ampezzo suttamessa a restricziuns considerablas. La consequenza da quai è stada in'assimilaziun pli gronda.
In sguard sin il svilup istoric mussa che la protecziun dals Ladins vegn gia garantida da la constituziun da la republica taliana – dentant en moda plitgunsch indirecta. L'artitgel 6 da la constituziun taliana prevesa che "la republica protegia las minoritads linguisticas cun disposiziuns spezialas". Avant che quest princip è vegnì realisà effectivamain è dentant passà fitg bler temp; numerusas ulteriuras disposiziuns han stuì vegnir relaschadas che han la fin finala garantì als Ladins la protecziun da lur lingua e cultura. En la regiun dal Trentino-Tirol dal sid ha la retscha da questas disposiziuns cumenzà cun la deliberaziun dal statut spezial l'onn 1948. Cun l'emprim statut d'autonomia èn vegnids realisads ils cuntegns dal "contract da Paris" ch'è vegnì suttascrit suenter lungas tractativas en il rom dal contract da pasch dals alliads cun l'Italia dal minister talian da l'exteriur De Gasperi e dal minister austriac da l'exteriur Karl Gruber. Schebain ch'ils Ladins sco minoritad han survegnì er ina francaziun dal dretg constituziunal cun quest document, èn passads ulteriurs 20 onns fin a sia realisaziun concreta. Quai vala en spezial per ils Ladins da la provinza da Trento. En il Tirol dal sid è la situaziun stada differenta; als Ladins da la Val Badia e da Gardena èn vegnids concedids bainbaud differents dretgs. Cun ina disposiziun dal ministeri d'instrucziun è p.ex. vegnida introducida la scola paritetica ladina gia l'onn 1948; l'artitgel 69 da las disposiziuns executivas DPR nr. 574/1951 preveseva la renconuschientscha da las trais gruppas da linguas. Tar las ulteriuras prestaziuns da quest temp tutga er l'installaziun dals cussegls consultativs per tuttas trais gruppas da linguas, grazia als quals han pudì vegnir prendidas mesiras concretas en ils secturs ch'èn previs en l'art. 87. Ultra da quai èsi vegnì previs da duvrar la lingua ladina davant dretgira ed en general en il contact cun l'administraziun publica. Cun excepziun da l'armada e da la polizia pon ils Ladins dal Tirol dal sid sa drizzar en lur lingua materna als uffizis publics en las vischnancas ladinas sco er a quels uffizis regiunals che sa chattan p.ex. a Bulsaun e che "exequeschan exclusivamain u principalmain funcziuns per la populaziun ladina".
Suenter la deliberaziun dal segund statut d'autonomia datti differenzas considerablas tranter las provinzas da Bulsaun e da Trento en quai che reguarda la protecziun da la minoritad ladina. L'onn 1972 è a Bulsaun vegnì introducì il princip da la trilinguitad, tenor il qual l'enconuschientscha da las trais linguas uffizialas ha stuì vegnir cumprovada sin basa d'in agen examen, sch'ins ha vulì avair ina plazza da lavur publica. Per las vischnancas ladinas vegnan previs in urden da scola autonom e l'installaziun da la scola paritetica; l'art. 19 dal statut d'autonomia prevesa il ladin sco lingua d'instrucziun en las scolas. Ils collavuraturs da las corporaziuns localas han il dretg da contestar las acziuns da l'administraziun publica davant la dretgira administrativa, sche quellas violeschan il princip da l'egualitad da las gruppas linguisticas. A la gruppa linguistica dals Ladins vegn garantida ina represchentanza politica sin plaun regiunal e provinzial. Cun l'artitgel 102 è vegnì concedì als Ladins da la Val da Fassa – ultra da l'instrucziun da la lingua e cultura ladina – in "dretg general da promover lur iniziativas e lur activitads sin il champ da la cultura, da las medias e da la concepziun dal temp liber sco er il dretg da mantegnair lur nums locals e lur tradiziuns".
Ils onns 1980 è sa midà bler per ils Ladins da la Val da Fassa; il pass qualitativamain il pli grond è dentant vegnì fatg pir ils onns 1990 cun la deliberaziun da differentas disposiziuns. Avant la campagna electorala per las elecziuns regiunalas il november 1993 è vegnida deliberada da la cumissiun da 12 ina nova disposiziun executiva che preveseva "disposiziuns per proteger la populaziun ladina da la provinza da Trento". Quellas èn vegnidas relaschadas da la regenza il december dal medem onn cun il decret da lescha nr. 592 dals 16 da december 1993. Cun quella èsi vegnì previs da far in'enquista davart l'appartegnientscha ad ina gruppa linguistica en il rom da la dumbraziun dal pievel e d'adattar l'attribuziun da plazzas da lavur publicas tenor il model dal Tirol dal sid. Cur ch'ils Ladins da la Val da Fassa han er survegnì ina represchentanza politica tant en il parlament sco er en il cussegl regiunal, han las differenzas tranter questas duas provinzas pudì vegnir gulivadas. 
Sch'igl è vegnì discurrì fin ussa mo da la situaziun dals Ladins en las provinzas da Bulsaun e da Trento ha quai er da far cun il fatg ch'ils Ladins da Fodom e d'Ampezzo han survegnì lur renconuschientscha uffiziala pir cun l'entrada en vigur da la lescha statala nr. 482 da l'onn 1999. Schebain che la regiun dal Veneto aveva deliberà ina lescha gia l'onn 1983, cun la quala ella è s'obligada da promover e da proteger la lingua e la cultura ladina, n'han ins en quella regiun quasi betg pudì prender mesiras per cuntanscher questas finamiras.