Rumantsch en scola
Foto © Keystone

 

Servetschs publics » Scola »

Rumantschia

A la fin dal 18avel tschientaner èn las ideas da l'illuminissem er arrivadas en il Grischun. Questa nova moda da patratgar è stada l'impuls per l'introducziun da las emprimas scolas publicas. Fin ussa devi mo duas scolas privatas, ina a La Punt e l'autra a Haldenstein. Ils paucs che savevan leger e scriver avevan emprendì quai a maun da texts religius difficils. L'onn 1818 ha Andrea Rosius A Porta scrit ed instruì per l'emprima giada cun in cudesch concepì aposta per la scola (a Ftan en l'Engiadina). Pauc pli tard ha er Mattli Conrad fatg sco el (ad Andeer en Sutselva). A Porta e Conrad eran omadus reverendas evangelics ed han finanzià sezs ils cudeschs e l'instrucziun.
L'onn 1843 ha lura il chantun surpiglià la scola. Uschia è la scola daventada obligatorica per mintgina e per mintgin. L'onn 1846 èn vegnids edids trais cudeschs da scola: in per tudestg e dus per rumantsch.
Er oz metta il chantun a disposiziun ils meds d'instrucziun per las scolas primaras. Ils plans d'instrucziun grischuns differenzieschan ozendi tranter scolas primaras tudestgas, rumantschas e talianas (cf. il chapitel "Situaziun giuridica").
La scola rumantscha tradiziunala appartegna il pli probabel al sistem da scola bilingua il pli vegl ed il pli cumprovà. Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs models da scola ch'èn sa sviluppads a partir dals onns 1970 en consequenza dals resultats da perscrutaziun positivs, è la bilinguitad da la scola rumantscha sa sviluppada plitost casualmain or da la realitad politic-linguistica e culturala dal Grischun dal 19avel tschientaner. Cunquai che quest sistem da scola n'è betg vegnì creà da geniturs u da magistras e da magisters interessads, reflectescha el simplamain la normalitad, uschia che la populaziun e las autoritads n'èn betg – u mo pauc – cconscientas da posseder insatge ordvart prezius.
Il chantun Grischun dumbra actualmain (01.01.2009) 190 vischnancas, da quellas sa chattan var 100 en il territori tradiziunal rumantsch. Rumantsch vegn instruì davent da la scolina fin a las universitads. Las vischnancas rumantschas mainan ina scolina rumantscha u tudestg-rumantscha. Las scolinas han ina funcziun impurtanta per il mantegniment e per la promoziun da la lingua sco er per l'integraziun linguistica d'uffants d'autras linguas.
La gronda part da las vischnancas en il territori linguistic tradiziunal maina ina scola rumantscha (en scolina e davent da l'emprima fin a la quarta classa è l'instrucziun sulettamain en rumantsch, davent da la 4. fin a la 6. classa vegn il rumantsch instruì sco rom).
Sin il stgalim superiur ston vischnancas cun ina scola fundamentala rumantscha dar 3 lecziuns rumantsch l'emna sco rom obligatoric. Las scolas professiunalas e las scolas medias porschan rumantsch sco rom d'elecziun u sco rom obligatoric en differents dumbers da lecziuns. Duas universitads svizras offran in vast program da furmaziun per la lingua e per la litteratura rumantscha (dapli infurmaziuns en: Facts & Figures, 2004, p. 48-57). Ultra da quai porscha la Scola auta da pedagogia dal Grischun a Cuira dus studis, scolina e scola primara, en las trais linguas chantunalas tudestg, rumantsch e talian.
Fin l'onn 2004 èn ils meds d'instrucziun per il Grischun rumantsch cumparids en las tschintg linguas da scrittira dals differents idioms (sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter, vallader). Quai era collià cun blera lavur e cun gronds custs. Dapi l'onn 2005 cumparan tut ils meds d'instrucziun rumantschs che vegnan edids dal chantun en la lingua da standard rumantsch grischun. L'avust 2007 han cumenzà las scolas primaras da 23 vischnancas da piunier cun l'introducziun dal rumantsch grischun sco lingua scritta en las emprimas classas. L’atun 2008 e 2009 èn vegnidas tiers las scolas primaras dad ulteriuras 11 respectivamain ulteriuras 6 vischnancas.