Foto: http://www.flickr.com/
Servetschs publics » Scola »
Ladinia
Sch'ins discurra da la scola ladina, pensan ins immediatamain ad in model da scola triling cun las linguas talian, tudestg e ladin. Questa furma d'instrucziun vegn pratitgada en la Val Badia ed a Gardena, nua che la populaziun ha gia adina stuì sa fatschentar cun las duas culturas vischinas impurtantas. Tar l'introducziun dal model da scola èn vegnids instruids quasi tut ils roms en lingua tudestga cun in pèr uras talian. Suenter la segunda guerra mundiala è dentant vegnì introducì in model da scola, il qual prevesa il medem dumber da lecziuns per tuttas duas linguas uffizialas. Grazia a las stentas dal vicemanader da l'uffizi per las scolas tudestgas, Josef Ferrari, ha pudì vegnir introducì ils onns 50 in model da scola ch'è vegnì renovà totalmain e tar il qual ina mesadad dals roms vegn instruida en talian e l'autra en tudestg. Vitiers vegnan anc in pèr lecziuns ladin, perquai che la gronda part dals scolars è da lingua materna ladina. Uschia pon tut ils scolars s'occupar cun la cultura tudestga e taliana ed emprender il medem mument las duas autras linguas senza perder l'atgna identitad. Quest model da scola vegn applitgà actualmain da l'emprima classa da la scola da basa fin tar la matura.
Mintga vischnanca ha – cun excepziun da Calfosch (Kolfuschg/Colfosco) – sia atgna scola da basa, nua ch'ils uffants frequentan ils emprims tschintg onns da scola. Alura vegn fatga la midada a la scola media; en la Val Badia datti ina scola media a La Villa (Stern/La Villa) per las vischnancas da la part sura da la Val Badia, ina a San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino) per las vischnancas da la part centrala da la Val Badia ed ina a Al Plan de Mareo (St. Vigil in Enneberg/San Vigilio di Marebbe) per ils vitgs da la vischnanca da Mareo (Enneberg/Marebbe). A Gardena sa chatta ina scola media ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) ed ina a Sëlva (Wolkenstein/Selva). Suenter la scola media pon ils giuvenils frequentar ina scola auta; en la Val Badia pon els tscherner tranter la scola auta commerziala ed il liceum da linguas; en Gardena po vegnir tschernì tranter la scola auta commerziala cun ils secturs spezials "economia da manaschi" e "turistica e linguas" e tranter la scola d'art cun ils secturs spezials "sculptura", "pictura" e "grafica".
En las trais autras valladas ladinas prescriva il sistem da scola ina instrucziun en talian da tut ils roms e supplementarmain in pèr lecziuns davart la lingua e cultura tudestga sco er in pèr lecziuns davart la lingua e cultura ladina. Quest fatg sto vegnir attribuì a la situaziun che la Val da Fassa, Fodom e Cortina d'Ampezzo appartegnan a las provinzas da Trento e da Belluno. Istoricamain n'exista nagina relaziun uschè stretga cun la cultura tudestga. Er en questas vals datti en mintga vischnanca ina scola da basa, entant che las scolas medias sa chattan en moda centrala en las vischnancas pli grondas. Ils scolars da la Val da Fassa pon tscherner directamain tranter la scola d'art ed il collegi da skis cun liceum da linguas; tar la purschida da furmaziun a Cortina tutga la scola d'art, la scola auta commerziala, il liceum da linguas, il gimnasi real e la scola d'hotellaria. Ils scolars da Fodom ston – per pudair frequentar ina scola auta – ir u en Val Badia u en direcziun da Belluno.
Fin avant pauc temp han tut las persunas d'instrucziun vegnintas stuì sa decider per ina lingua d'instrucziun, perquai ch'i n'existiva nagin liceum pedagogic en nagina da las tschintg valladas ladinas. Ils ultims diesch onns è vegnida installada a Porsenu (Brixen/Bressanone) la facultad per las scienzas da furmaziun cun in'atgna professura per ladinistica. Uschia exista ussa ina pussaivladad da scolar persunas d'instrucziun che vulan lavurar en scolas ladinas cun sistem paritetic. Er en la facultad per las scienzas da furmaziun vegnan pervia da quai tscherts roms instruids en tudestg ed auters en talian, vitiers vegnan anc ils curs en ladin. Perquai ch'i n'è betg previs d'installar ina instrucziun paritetica en las scolas da la Val da Fassa, da Fodom e da Cortina d'Ampezzo, ston las persunas d'instrucziun per questas scolas vegnir scoladas en scolas talianas. Per restar en contact cun la cultura tudestga e per tegnair averta la porta envers questa cultura datti adina puspè giuvenils che s'immatriculeschan a scolas autas tudestgas u a la facultad per las scienzas da furmaziun a Porsenu (Brixen/Bressanone).
Per sustegnair, administrar e sviluppar vinavant las scolas a Gardena ed en la Val Badia è vegnì installà ils onns 1970 l'uffizi ladin da scolas per la gruppa linguistica ladina. Quel uffizi s'occupa dals differents aspects dal manaschi da scola.
Per il perfecziunament da las persunas d'instrucziun e per l'elavuraziun da materialias d'instrucziun e da perscrutaziun stat a disposiziun l'institut pedagogic ladin a la gruppa linguistica ladina da la provinza da Bulsaun.
En la Val da Fassa vegnan ils meds d'instrucziun elavurads da la secziun fassana dal O.L.F.E.D. (Ofize Ladin Formazion Enrescida Didattica) ch'è responsabel per il perfecziunament da las persunas d'instrucziun da las scolas. A Fodom ed ad Ampezzo na datti anc nagina instituziun per questa incumbensa. Pervia da quai ston las persunas d'instrucziun elavurar sezzas ils meds per l'instrucziun da ladin ch'ellas basegnan per lur plan d'instrucziun.