valgardenaMusika
Foto: Societad da turissem da Gardena
Cultura » Musica »
Ladinia
La musica ha ina lunga tradiziun en las valladas ladinas; quai vala tant per la musica populara sco er per la musica classica. Mintga vitg ha sia chapella da musica. L'emprima è vegnida fundada la fin dal 18avel tschientaner ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei); la chapella la pli giuvna è vegnida creada l'onn 2006 a Fodom. Ultra da la chapella da musica ha mintga vitg er in chor da baselgia che contribuescha essenzialmain a dar in aspect festiv als firads religius.
La tradiziun musicala ladina cumenza cun Jan Batista Runcher ch'è naschì l'onn 1714 a Badia/San Linêrt (Abtei/St. Leonhard) e mort l'onn 1753 a Trento. El ha cumprovà ses talent musical oravant tut a Venezia ed a Trento, nua ch'el è stà activ sco organist e sco musicist. El ha cumponì numerusas ovras musicalas ch'èn per part vegnidas publitgadas pir il 20avel tschientaner, tranter quellas er in melodrama cun il titel "Achill in Sciro" ch'è vegnì represchentà per l'emprima giada a Venezia l'onn 1747.
Il medem temp ha er vivì il gardenes Matie Ploner (1770-1845) ch'era er activ sco organist e sco musicist l'emprim a Æiastel (Kastelruth/Castelrotto) e pli tard a Porsenu (Brixen Porsenu/Bressanone). Sco Runcher ha er Ploner scrit divers tocs da musica ecclesiastics che valevan ditg sco sparids e ch'èn vegnids puspè chattads e publitgads l'onn 2004.
Las emprimas perditgas da musica populara dateschan dal cumenzament dal 19avel tschientaner. En quest temp èn vegnidas creadas las emprimas melodias. Fitg infurmativs èn dus studis davart il chant popular; l'emprim studi è vegnì fatg da Theodor Gartner il cumenzament dal 20avel tschientaner, l'autur da la segunda lavur scientifica ch'è vegnida fatga ils onns 1940 è Quellmalz. Entant che Gartner è anc ì da chasa en chasa ed ha scrit si las singulas melodias, ha Quellmalz registrà sco emprim las melodias popularas sin bindel.
Cun l'installaziun da las scolas da musica ils onns 1970 han ils differents tips da musica fatg in viv svilup. Igl èn naschidas las emprimas bands da musica modernas, ils emprims festivals da rock èn vegnids organisads. Ils onns 1990 ha l'Union Generela di Ladins dla Dolomites contribuì essenzialmain a la promoziun da la musica moderna, il festival da musica Ladiniatour, che vegn organisà mintga segund onn alternativamain en ina da las tschintg valladas ladinas duai unir ils giuvenils ch'èn entusiasmads da la musica ed als porscher in rom per inscunters musicals.
La medema finamira ha er l'occurrenza Æiantede cun nos, in concert, al qual sa participeschan oravant tut scolars, ed il di da chant Dé dla Æiantia ladina che vegn organisà da l'institut cultural ladin "Micurà de Rü" ed al qual vegnan envidads tut ils chors da las valladas ladinas.
Ultra dals chors èn er numerus chantauturs e musicists da rock sa fatgs in num en la scena da musica: Iaco Rigo, Alexander d'Al Plan, Jan Daniel Granruaz, Acajo, The Pëufla e.u.v.
Ultra dals musicists ch'èn activs en lur patria ston vegnir numnads qua er ils nums da Ladins ch'èn s'acquistads in renum mundial cun lur musica: tar ils pli enconuschents da questa gruppa tutga il gardenes Giorgio Moroder d'Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) che viva actualmain en California e che ha scrit la musica per differents films, per la quala el è er vegnì undrà cun in Oscar. Dal mund dal jazz sto vegnir menziunà il musicist giuven Alessandro Trebo da San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia) che attira adina pli fitg l'interess internaziunal cun sias prestaziuns maximalas. Er el ha gia scrit musica per films e dà concerts sin il nivel il pli aut a Londra ed a New York.
Ils Ladins fan gugent sezs musica, ma els stiman er las represchentaziuns da musicists e da chantadurs esters. Per enritgir la purschida da musica è vegnida fundada l'uniun "Badiamusica" en la Val Badia. Quella organisescha mintga onn concerts e festivals da musica en emprima lingia per musica classica. Er en Gardena datti in'uniun da musica che organisescha concerts sin il nivel il pli aut; tar questas occurrenzas èn sa preschentadas las chantaduras indigenas da musica classica Milena Rudiferia, Sabina Willeit e Manuela Demetz sco er l'orchester Sonoton ch'è vegnì fundà l'onn 1992.