Medias »

Medias Ladinia

Las medias han cumenzà pir relativamain tard a derasar novitads en lingua ladina. Er sch'in pèr students da l'universitad da Puntina avevan empruvà gia l'onn 1905 da crear ina gasetta cun il titel L’amich di ladins èsi reussì pir da l'onn 1949 d'edir la gasetta Popul ladin ch'è vegnida distribuida en tut las chasadas enturn il Sella. L'onn 1972 ha l'Union Generela di Ladins dla Dolomites surpiglià questa gasetta e procurà per l'installaziun d'ina redacziun en tut las valladas. Il num da la gasetta è vegnì midà diversas giadas: il Popul ladin è daventà Nos Ladins ed a la fin finala La Usc di Ladins, il num actual da la gasetta. L'emprim è la gasetta vegnida edida ina giada il mais, dapi l'onn 1990 cumpara ella ina giada l'emna. Sia funcziun è da derasar infurmaziuns davart l'istorgia e davart la cultura dals Ladins. I vegnan dentant er resguardads numerus auters aspects da la vita sociala. Il cuntegn dals artitgels e la structura da la gasetta resplendan la repartiziun geografica da las valladas ladinas; ina emprima part cun artitgels per gronda part davart temas politics ed actuals vegn suandada d'ina part cun rapports locals ch'èn destinads per ina gruppa en mira pli pitschna. Ils artitgels introductivs vegnan en general redigids en la lingua da scrittira ladina unifitgada (ladin da standard). Ultra da la gasetta La Usc di Ladins vegnan ils artitgels en lingua ladina er publitgads en la gasetta Gazzettino da Belluno ed en las duas gasettas dal di dal Tirol dal sid las pli derasadas Dolomiten ed Alto Adige, che vegnan legidas oravant tut en la Val Badia ed a Gardena. Dapi l'onn 1982 ha la gasetta dal di Dolomiten in'atgna pagina per ses lecturs ladins. L'emprim è questa pagina speziala vegnida publitgada ina giada l'emna sut il titel Cin valades, öna na jënt, oz cumpara la pagina ladina trais giadas l'emna sut il titel Dala Ladinia. Ils artitgels da la pagina ladina tractan adina temas ch'èn relevants per ils Ladins e pon esser scrits en tudestg u en ils idioms da la Val Badia u da Gardena. En la gasetta dal di Alto Adige datti gia dapli l'onn 1979 ina pagina ladina. Il circul dals lecturs da questa gasetta dal di è in zic pli grond, perquai che questa gasetta publitgescha – ultra dals texts en talian, en badiot ed en gardenes – er artitgels en las autras variantas ladinas da la Val da Fassa, da Fodom e da Cortina d'Ampezzo. En il radio ed en la televisiun èn las emprimas novitads vegnidas emessas l'onn 1946. In pèr persunas intellectualas ed idealistas, a las qualas la dumonda ladina steva fitg a cor, han cumenzà a rimnar infurmaziuns davart eveniments en l'intschess ladin, per alura rapportar da quai en il radio. Dapi l'onn 1953, q.v.d. dapi l'onn, il qual l'Union Generela di Ladins dla Dolomites è s'obligada d'endrizzar ina rubrica regulara vegnan emessas duas giadas l'emna contribuziuns en ladin. Dapi l'onn 1962 vegnan emess – ultra da las novitads – er rapports culturals en il radio. Novitads en ladin vegnan emessas actualmain mintga di da las 13.30 fin las 14.00; glindesdi e gievgia è sin il program er in'emissiun culturala cun il titel La Copa dal Cafè. La saira vegnan perencunter emessas – supplementarmain a la rubrica culturala Dai Crëps dl Sela – er novitads curtas.
En la televisiun èn vegnidas emessas emprimas emissiuns da test dals 22 da schaner fin ils 25 da zercladur 1979 per guardar, quant enavant che quests programs vegnan approvads dal public. Dapi l'onn 1988 vegnan emessas regularmain novitads ladinas. L'emprim è questa emissiun da novitads stada previsa mo duas giadas per emna (il mardi e la gievgia); dapi l'onn 1996 vegn ella emessa mintga saira tschintg minutas avant las otg q.v.d. directamain avant la Tagesschau tudestga. Ultra da quai vegnan emessas mintga gievgia saira ca. da las 20.30 fin las 21.00 differentas emissiuns culturalas, tranter auter Bancorin, Paladina ed Eurotv.
Degnas da vegnir menziunadas èn er las emissiuns ladinas che vegnan concepidas da Silvano Ploner per l'emettur privat RTTR. Quel emetta actualmain ses programs en tut la regiun dal Trentino-Tirol dal sid.
Ultra da l'emettur "Bulsaun" da la RAI datti er anc auters emetturs privats che porschan infurmaziuns en lingua ladina: Radio Gherdëina (gardenes), Radio Studio Record (fassan) u Radio Cortina (ampezzan). En la Val Badia èn oravant tut las finanzas stadas il motiv per sistir l'emissiun da l'emettur privat Radio Ladinia, ch'è vegnì fundà il cumenzament dals onns 1970 sin iniziativa d'in pèr represchentants da las uniuns culturalas.
Quai che manca a la minoritad ladina è in'agentura da pressa. Tenor il plan da plazzas da l'uffizi da medias da la provinza da Bulsaun è previsa en mintga cas ina plazza per ils Ladins; uschia pudessan almain las communicaziuns da l'administraziun provinziala vegnir publitgadas en lingua ladina.