Cudeschs rumantschs

Cultura » Litteratura »

Rumantschia

Ils documents linguistics ils pli vegls dateschan dal 10avel tschientaner: L'uschenumnada "emprova da plima da Würzburg" (suenter 950), la "versiun interlineara da Nossadunnaun" (fragment d'ina translaziun tranter las lingias d'ina part d'ina pregia latina, 11avel/12avel tschientaner), la "perditga da Müstair" (fragment d'in reglament d'astg e da pastg en il dialect da la Val Müstair, 1389).  Il cumenzament da la tradiziun litterara rumantscha vegn datada en general en ils onns 1527-1562 (Gian Travers, chanzun istoric-politica, 1527; Jachiam Bifrun, catechissem, 1552; Durich Chiampel, text biblic, 1560).
Tenor enconuschientschas pli novas cumenza la tradiziun litterara rumantscha gia decennis pli baud e stat en in stretg connex cun la problematica linguistica (diglossia tudestg-rumantscha) en l'Engiadina bassa, en la Val da l'En superiura (Danuder) ed en la Val Müstair/Vnuost superiur (fin il 1500 exclusivamain rumantsch).
Ils motivs principals per il success definitiv da la codaziun scritta dal rumantsch èn stads ils cumbats confessiunals dal temp da la refurma e da la cuntrarefurma e l'istorgia politica da las Trais Lias. Uschia èn naschidas entaifer paucs decennis quatter furmas rumantschas scrittas.
Sper la litteratura religiusa èn vegnids translatads dal latin e cunzunt dal tudestg oravant tut statuts giuridics e reglaments communals.
Ina litteratura belletristica rumantscha per propi è naschida pir en la segunda mesadad dal 19. tschientaner. Quai è sa resultà or da l'uschenumnada "renaschientscha rumantscha", ina reorientaziun ideologica sin valurs ed utilitad dal rumantsch.
Suenter la segunda guerra mundiala èn las auturas rumantschas ed ils auturs rumantschs s'occupads surtut da la crisa da l'agen mund. Ellas ed els han tematisà las grondas midadas economicas e socialas sco er la regressiun progressiva da la lingua e da la cultura rumantscha ch'èn creschidas sur tschientaners.
La generaziun pli giuvna sa fatschenta cun temas pli generals, cun ils quals nossa societad è confruntada.
Ultra da quai vegnan adina puspè translatadas en rumantsch er ovras litteraras dad autras linguas.
L'onn 1946 è vegnida fundada l'uniun da scripturas e scripturs rumantschs (USR, dapi il 2004 Uniun per la litteratura rumantscha, ULR). Ina fin duas giadas l'onn publitgescha ella la revista "Litteratura". Questa revista pussibilitescha a las auturas ed als auturs da s'exprimer davart temas pertutgant la litteratura sco er davart temas pertutgant eveniments contemporans actuals.
L'ULR organisescha dapi l'onn 1990 mintga onn ils "dis da litteratura" a Domat, ina concurrenza che dura trais dis e che s’adressa a  tut quellas e quels ch'èn interessads vi da la litteratura rumantscha entaifer ed ordaifer il Grischun.
En rumantsch datti numerus cudeschs per uffants, ma relativamain paucs cudeschs per giuvenils. Il cudesch d'uffants rumantsch il pli famus, translatà en numerusas linguas, è l'"Uorsin" da Selina Chönz, illustrà dad Alois Carigiet.
La plipart dals cudeschs per uffants e per giuvenils èn translaziuns.

Per ulteriuras infurmaziuns e per biografias dad auturas rumantschas e dad auturs rumantschs:

Bezzola, Reto R. (1979), Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuira.
Deplazes, Gion (1993), Funtaunas, tom 4, Cuira.

Per novas ediziuns:
Lia Rumantscha,  vendita online