Cultura » Litteratura »
Ladinia
La litteratura da las valladas ladinas ha sias ragischs en la tradiziun orala da ditgas e da raquints, ch'èn vegnids dads vinavant da generaziun e generaziun. Las ditgas tiran endament in auter mund che quel che vegn descrit en la litteratura da l'ultim temp. Las ditgas raquintan d'in mund precristian e prepatriarcal, en il qual la dunna aveva fitg savens ina rolla impurtanta. Pensain a Dolasilla, Moltina, Luianta u a Merisana, che giogan la rolla principala en numerus raquints. Davart questas ditgas datti mo paucas registraziuns en scrit; abstrahà da las lavurs d'in pèr scripturas e scripturs locals (Tita Alton da la Val Badia u Hugo de Rossi da la Val da Fassa) sto vegnir menziunà spezialmain il studi voluminus e detaglià dal schurnalists tudestg Karl Felix Wolff.
Uschia è la litteratura ladina dotada bain cun ovras, er sche quellas èn vegnidas redigidas plir ils ultims onns. Ils emprims texts dateschan dal XVII. tschientaner, perquai che en quest temp èn vegnidas scrittas las emprimas communicaziuns e publicaziuns. Ina communicaziun en fassan datescha da l'onn 1631, ina da Fodom da l'onn 1632. L'onn 1703 ha l'uvestg Kaspar Ignaz König scrit ina communicaziun per clamar la schuldada sut las armas; quest text cuntegna 250 pleds badiots.
A partir da l'onn 1800 cumparan las emprimas translaziuns, ils emprims studis scientifics e las emprimas emprovas poeticas. L'onn 1807 ha Matie Ploner (1770-1844) scrit sis raquints populars curts e 150 pleds en gardenes. Ils texts ils pli impurtants che valan er sco emprimas perditgas da l'art poetic gardenes èn las duas poesias cun ils titels La vedla muta e L vedl mut. Pli u main il medem mument (1809-1840) ha Tone Agreiter da la Val Badia, il figl dal magister-caluster dad Enneberg-Pfarre (La Pli de Mareo/Pieve di Marebbe), scrit ina poesia da 28 strofas. Sco emprim poet ladin vala dentant il giuven Angelo Trebo (1862-1888) dad Enneberg (Mareo/Marebbe); el ha scrit 27 poesias e trais tocs teater: Le æiastel dles Stries(1884), Le Scioz de San Jenn (1885) e Trëi dis regina (ovra betg terminada). Ad Ampezzo ha scrit Joani Gregorio Domenego Caisar (1821-1867) ina rima cun il titel Satira bela longa e piena de pear.
Ultra da quests texts originals èn avant maun er diversas translaziuns d'ovras; en badiot datti ina translaziun dal catechissem e dals diesch cumandaments da l'onn 1836 u l'istorgia da la Sontga Genoveva (1879) ch'è vegnida translatada da Matî Declama e che porta il suttitel "emprim cudesch ladin".
Quests texts valan sco ils emprims pass precauts dal svilup da la litteratura ladina; la litteratura ladina moderna sa preschenta oz en mintga cas en moda bler pli segira. Numerus auturs cumprovan lur abilitads litteraras. Las auturas ed ils auturs ils pli enconuschents èn Rut Bernardi da Gardena ed Iaco Rigo da la Val Badia. Rut Bernardi è enconuschenta sco autura da texts ladins e da texts tudestgs. Tar sias ovras quinta in toc teater cun il titel Ladin defin, il roman Lëtres te n fol ch'ella ha translatà er en tudestg ed en ladin da standard. Bernardi ha er redigì ina retscha da poesias sco publicaziuns autonomas, dentant er per las publitgar en diversas revistas. Ultra da quai ha ella edì in disc cumpact cun istorgias prelegidas.
Iaco Rigo ha cumenzà sia activitad litterara cun la collecziun da poesias Momonć, alura ha el er publitgà differents discs cumpacts cun texts da musica sco er numerus raquints e romans: Da doman le ćiarü, La fata, Les vites de Elena R., La Maschera ed Anastasia o L’aurela dla vita. Rigo na scriva betg mo poesias, raquints e romans, mabain er tocs teater ed auters texts per ils quals el è er gia vegnì undrà diversas giadas cun premis renconuschids, e quai tant en Italia sco er a l'exteriur. Rut Bernardi lavura en moda independenta sco litterata, Rigo è chauredactur da la revista emnila La Usc di Ladins.
Per il svilup da la litteratura ladina èn las occurrenzas litteraras che vegnan organisadas da differentas instituziuns (p.ex. da l'uffizi per la cultura ladina da la provinza da Bulsaun) e las revistas litteraras da gronda impurtanza. Grond resun d'auturs ladins e betg ladins ha la revista TRAS che cumpara ussa dapli passa diesch onns ed en la quala vegnan publitgadas poesias e prosa en tut las tschintg variantas ladinas, texts furlans e rumantschs sco er singuls texts en lingua taliana e tudestga.