Ils tschintg idioms rumantschs: sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader.

Cultura » Lingua »

Rumantschia

Il territori rumantsch cumpiglia las regiuns dal Rain anteriur (Surselva), parts da las regiuns dal Rain posteriur (Sutselva), il Surses e la Val d'Alvra (Surmeir), l'Engiadin'Ota, l'Engiadina Bassa e la Val Müstair. Mintgina da questas regiuns posseda ses agen idiom. Ils tschintg idioms valan sco linguas da scrittira rumantschas. L'entir spectrum da tut ils dialects locals na pon las linguas da scrittira dentant lunschora betg tschiffar.
Dapi l'onn 1982 exista cun il rumantsch grischun ina lingua da scrittira rumantscha surregiunala, la quala è vegnida declerada l'onn 1996 sco lingua uffiziala da l'administraziun e da la dretgira da la Confederaziun e dal chantun Grischun.
Fin a la segunda guerra mundiala era la cultura rumantscha ina cultura fitg ritga che vegniva purtada dal puresser, dal mastergn e da l'industria. Questa cultura ha influenzà fermamain la lingua. Oz ha la cultura dal Grischun rumantsch fatg plazza en blers lieus ad ina cultura pli u main globalisada. Il svilup economic ha er "sragischà" linguisticamain las Rumantschas ed ils Rumantschs: La veglia lingua dals purs e dals mastergnants è daventada estra ad ellas ed ad els ed il mund modern entra savens en vestgì tudestg u englais en las valladas rumantschas.
L'isolaziun dals idioms ed ils stgars contacts tranter las Rumantschas ed ils Rumantschs da las differentas valladas han impedì fin oz il svilup d'in vair sentiment d'identitad rumantsch.

La linguistica è s'occupada per l'emprima giada enturn l'onn 1850 da la lingua rumantscha. L'onn 1873 ha Graziadio Isaia Ascoli publitgà sia retschertga, en la quala el ha perscrutà tut ils dialects rumantschs davent da l'Alpsura tras l'entir Grischun rumantsch e vinavant vers l'ost tras il territori ladin da las Dolomitas e tras il territori furlan fin al golf da Triest. Ascoli partiva dal fatg ch'ils dialects da quest territori sajan fragments d'ina anteriura zona linguistica coerenta. Dapi l'onn 1910 vegn questa opiniun messa fermamain en dumonda (Questione Ladina). Classificaziuns pli giuvnas ch'èn vegnidas fatgas cun agid da meds da la statistica linguistica (dialectometria) paran dentant da confermar cumplainamain la commensurabladad da la definiziun dad Ascoli. 
Qua duain vegnir skizzads mo intgins tratgs ch'èn caracteristics per il territori rumantsch:

Il mantegniment dal -s final obtegna adina puspè ina posiziun extraordinaria sco caracteristica linguistica. Uschia furman tut ils idioms rumantschs (cun ina excepziun) il plural dals nomens cun -s :

  • il mir < ILLO MURU - ils mirs < ILLOS MUROS

L'excepziun menziunada davart la furmaziun dal plural pertutga ils particips flaivels dal perfect en il sursilvan che furman il plural masculin cun -i.

  • il delegau – ils delegai 

Questa insla da plurals cun -i en ina mar da plurals cun -s è in arcaissem da la morfologia dal rumantsch perquai ch'ella demussa in stadi da la flecziun a dus casus. In ulteriur indizi per ina flecziun veglia a dus casus sco quai che nus enconuschain dal franzos dal temp medieval è il -s predicativ da l'adjectiv sursilvan:

  • il caschiel ei buns  

Ultra dal mantegniment da quest -s final ha medemamain mo il rumantsch mantegnì il tip dal plural latin dals neutrums vegls ILLA CORNUA, ILLA BRACHIA cun l'artitgel particular ILLA < la:

  • la corna
  • la bratscha   

Plirs idioms rumantschs n'han betg surpiglià il futur che vegn furmà en tut las linguas romanas cun HABEO. Il futur vegn furmà cun il verb VENIRE:

  • el vegn a scriver – il écrirai

Ulteriuras infurmaziuns:

Liver, Ricarda: Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische, Tübingen, 1999.
Lexikon der romanistischen Linguistik (LRL). Hrsg. von G. Holtus, M. Metzeltin, Chr. Schmitt, vol. III: Rumänisch, Dalmatisch/Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bünderromanisch, Tübingen, 1989.
Rohlfs, G.: Rätoromanisch. Die Sonderstellung des Rätoromanischen zwischen Italienisch und Französisch, München, 1975.