Las tschintg valladas ladinas: Gherdëina/Gardena, Badia, Anpezo, Fodom e Fascia
Funtauna: Wikipedia


Cultura » Lingua »

Ladinia

Sco ladin da las Dolomitas vegn titulada quella gruppa d'idioms che vegnan discurrids en las vals enturn la gruppa dal Sella: il ladin da la Val Badia cun sias trais variantas: il badiot (part sura da la Val Badia), il ladin de mesaval (part centrala da la Val Badia) ed il marou (vischnanca da Mareo [Enneberg/Marebbe]); il gardenes (Gardena); il fassan che vegn repartì en las trais variantas il cazet (part sura da la Val da Fassa), il brach (part sut da la Val da Fassa) ed il moenat (dialect ad Moena); il ladin da Fodom, tar il qual i vegnan differenziadas la varianta da Fodom e la varianta da Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia). Vitiers vegn anc l'ampezzan sco idiom da Cortina d'Ampezzo. Er sche quest ultim idiom sa differenziescha en tscherts puncts da las autras variantas, po el tuttina vegnir attribuì al ladin central, e quai betg sco ultim pervia da la basa istoric-culturala, pervia da las communitads linguisticas e pervia da las relaziuns ideologic-culturalas.
Ils idioms ladins il badiot, il gardenes, il fassan e l'ampezzan n'èn betg mo caracterisads d'ina retscha da tratgs linguistics sumegliants, mabain pon er renviar ad ina ierta istorica cuminaivla ed ad in'atgna tradiziun culturala speziala. Da definir detagliadamain ils tratgs caracteristics dals idioms ladins è ina lavur stentusa, perquai che mintga varianta ha sias particularitads spezialas. Grondas difficultads chaschuna il fatg che betg tut ils linguists na renconuschan il ladin sco in'atgna lingua, mabain subsummeschan ils idioms da la regiun da las Dolomitas als dialects da l'Italia dal nord. E quai, schebain che las variantas numnadas qua survart èn bler pli conservativas ch'ils dialects vischins.
Enturn l'onn 1850 ha cumenzà la perscrutaziun scientifica da la lingua ladina. Sco emprim linguist è Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) da Gorizia sa fatschentà detagliadamain cun il ladin. L'onn 1873 ha el publitgà sia ovra "Saggi Ladini", en la quala el ha formulà per l'emprima giada ina definiziun dal "ladin" e determinà ils cunfins da l'intschess ladin. Tenor l'avis dad Ascoli tutgan il ladin da las Dolomitas ensemen cun il rumantsch e cun il furlan tar las trais inslas linguisticas ladinas.
Co sa distingua il ladin da las linguas dals territoris cunfinants?
Tenor l'avis dad Ascoli ston vegnir resguardads dus criteris per dar ina definiziun precisa dal ladin: la cumparsa a medem temp e la dretga cumbinaziun da tscherts tratgs linguistics. Ils tratgs che vegnan renconuschids sco tipics per il ladin pon er sa mussar en ils territoris cunfinants. Là sa mussan els dentant en autras cumbinaziuns u èn main frequents ed en in furma main intensiva. Quests territoris ha il scienzià gorizian numnà amfizonas.


Tar ils tratgs tipics da la lingua ladina tutgan:

  • la quantitad vocalica q.v.d. la cumparsa da vocals curts e da vocals lungs cun ils quals i vegnan differenziads tscherts pèrs da pleds che tunan sumegliantamain: p.ex. ot (otg) – ôt (giada) u ros (brin) – rôs (bischens). Questa differenziaziun è tipica oravant tut per il badiot. Per tals cas prevesa quel er l'utilisaziun da l'accent circumflex;
  • la diftongaziun dals vocals latins lungs "e" ed "o" en ina silba libra p.ex. en il pled latin FOLIA(M), che daventa fueia (feglia) en ladin, u en il pled FOCU(M), che daventa fuech (fieu);
  • la palatalisaziun dal C e dal G latin avant A ad "cia" e "gia": p.ex. en ils pleds ciasa (chasa) u giat. Questa particularitad vegn renconuschida da tut ils linguists sco in tratg essenzial dal ladin da las Dolomitas;
  • la conservaziun da la cumbinaziun latina da consonants cun "L" en las furmas PL, BL, FL, CL e GL. Per exempel en ils pleds plajëi (< PLACERE, 'plaschair') u fle (< FLATU[M], 'flad');
  • il rotazissem q.v.d. la midada dad "l" intervocalic ad "r". Quest tratg è limità al badiot ed al ampezzan. Sco exempel pon vegnir numnads en quest connex ils pleds poresc (< POLLICE[M], 'polesch') u scora (SCHOLA[M], 'scola').