Tschlin
Foto: Wikipedia
Geografia »
Lieus Rumantschia
Il Grischun è il chantun il pli en l'ost da la Svizra ed er il pli grond. El s'extenda sur l'entira part dal sidost da la Svizra ed è caracterisà en spezial da cuntradas da muntogna e da vals.
La cuntrada alpina cun ils culms auts ha caracterisà fermamain la structura da l'abitadi e da la cultura. Avant il svilup dal turissem en il 19avel tschientaner eran ils blers lieus bainquant pli pitschens che ozendi. Anc oz na dumbra nagina vischnanca rumantscha dapli che 3000 abitantas u abitants.
Il territori linguistic tradiziunal rumantsch cumpiglia tschintg regiuns linguisticas. La Surselva (regiun dal Rain anteriur) cumpiglia il sectur grond en il nordvest. En il Grischun Central vegniva antruras discurrì rumantsch bunamain per lung da l'entir Rain posteriur, oz vegni anc discurrì rumantsch en parts da la Val Schons, en il Surses ed en la Val d'Alvra. La Tumleastga che sa chatta en il Grischun central e la Mantogna (Heinzenberg) na pon betg pli vegnir quintadas tar l'intschess rumantsch. En il sidost furman l'Engiadina per lung da l'En e la Val Müstair il territori linguistic rumantsch.
Il territori da flum dal Rain anteriur vegn numnà Surselva davent da las funtaunas fin a la sbuccada en il Rain posteriur (La Punt). Cunquai che la sedimentaziun da la bova da Flem ch'è cuverta fermamain cun guaud separa cleramain quest territori areguard la cultura ed areguard la geografia, vegn el sutdividì en Sutselva ("sut il guaud") ed en Surselva ("sur il guaud"). La part sura da la Surselva cumenza tar la Val Russein ch'è encrennada profundamain. Questa val separa il territori cultural rumantsch vegl – cun il "vitg sisum" Sumvitg (< SUMMUS VICUS) – da la part sura da la val che n'era quasi betg abitada avant la fundaziun da la claustra da Mustér (cumenzament dal 8avel tschientaner).
A la Sutselva sa collia la Val Schons. Questa val germanisada fermamain cumpiglia l'intschess dal Rain posteriur davent da la sbuccada dal Reno di Lei fin tar la chavorgia da la Viamala.
Il Surses porta ses num grazia ad ina stretga che vegn numnada "Crap Ses" ("crap crap"). El furma ensemen cun il pass dal Güglia (Surses – Engiadin'Ota) ina da las rutas da transit las pli impurtantas dal Grischun. Il traffic sur ils pass ha gia adina gì ina influenza considerabla e multifara sin la cuntrada e sin sias midadas. Las numerusas ruinas da chastels e da turs da defensiun mussan l'impurtanza da la via.
La Val d'Alvra sumeglia – en quai che pertutga sia structura – al Surses vischinant. La spessezza da la populaziun è dentant bler pli pitschna. Il motiv per questa urbanisaziun flaivla stat en connex cun la natira dal reliev, la Val d'Alvra è in bun toc pli stretga ch'il Surses. La Val d'Alvra ed il Surses furman l'intschess dal surmiran, l'idiom entamez ils tschintg idioms rumantschs.
A la Val d'Alvra sa collia l'Engiadin'Ota. Engiadin'Ota vegn numnà l'intschess da l'En, davent da la funtauna fin tar la Punt Ota (veglia punt da la via tranter Cinuos-chel e Brail). Da l'autra vart da la Punt Ota s’extenda l'Engiadina Bassa.
La Punt Ota furma er il cunfin linguistic tranter ils dus idioms puter (Engiadin'Ota) e vallader (Engiadina Bassa). In dumber considerabel dals pizs da l'Engiadin'Ota èn pli auts che traiamilli meters. Er il Piz Bernina (4049 m.s.m.), il culm il pli aut dal Grischun, sa chatta en l'Engiadin'Ota.
L'Engiadina Bassa è la successiun da l'Engiadin'Ota vers nordost. La val sa sbassa davent da la Punt Ota (1560 m.s.m.) fin al Schalkhof (1010 m.s.m.) sut Vestmezia (Finstermünz), nua che l'En furma il cunfin dal pajais cun il Tirol. Vers sid sa collia la Val Müstair. En il quadrangul da Zernez – S-chanf – Pass dal Fuorn – Scuol sa chatta er il Parc Naziunal Svizzer.