Calfosch


Geografia »

Lieus Ladinia

Geograficamain sa chatta la Ladinia precis là, nua che las duas regiuns dal Trentino-Tirol dal sid e dal Veneto sa scuntran. Dal massiv dal Sella (3'152 m) partan las quatter vals dolomitanas: vers il sidvest la Val da Fassa, vers il nordvest la Val Gardena, vers il nordnordost la Val Badia cun sia val laterala da Mareo (Enneberg/Marebbe) che s'unescha cun tala en il nordost e vers il sidost la val da Fodom cun Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia). Tar questas vals vegn anc vitiers en l'ost la foppa d'Ampezzo.
Tut en tut cumpiglia la Ladinia 18 vischnancas: en la provinza da Trento (Trentino-Tirol dal sid) las 7 vischnancas da la Val da Fassa (Moena, Soraga, Vich/Vigo, Poza/Pozza, Mazin/Mazzin, Ciampedel/Campitello e Ćianacëi/Canazei), en la provinza da Bulsaun (Trentino-Tirol dal sid) las 3 vischnancas da la Val Gardena (Sëlva [Wolkenstein/Selva], Santa Cristina [St. Christina] e Urtijëi [St. Ulrich/Ortisei]) e las 5 vischnancas da la Val Badia (Corvara, Badia [Abtei], La Val [Wengenl/La Valle], San Martin de Tor [St. Martin in Thurn/San Martino in Badia] e Mareo [Enneberg/Marebbe]) ed en la provinza da Belluno (Veneto) las vischnancas da Fodom, da Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia) e da Cortina d'Ampezzo.
La cuntrada alpina tipica cun muntognas d'ina autezza tranter 2000 e 3000 meters e cun vals stretgas e spundivas ha caracterisà essenzialmain la structura da l'abitadi e la cultura da questas valladas. Vitgs èn vegnids construids tranter ina paraid-crap e l'autra. Las vias da colliaziun tranter ils vitgs èn stippas e plain stortas. Pleds sco "orizont" u "infinì" mancan, percunter existan en la lingua ladina expressiuns spezialas per designar ils trutgs e las sendas u furmaziuns dal terren e da la cuntrada dals conturns, en ils quals ils umans vivan. Questa varietad d'expressiuns ensemen cun p.ex. las designaziuns differentas per naiv che dependan da sia consistenza caracteriseschan il maletg dal mund da questa regiun muntagnarda.
Las singulas valladas ladinas èn colliadas ina cun l'autra tras las vias dals quatter pass dolomitans ils pli impurtants: il pass da Frara (Grödner Joch), il pass da Sela (Sellajoch), il pass da Pordù (Pordoijoch) ed il pass da Ćiaulunch (Campolongo) sco er tras il pass Falzares (da Falzarego) e tras il pass da Giau, entant che las regiuns vischinas tudestgas e talianas èn mintgamai bain cuntanschiblas sur las vias da val ladas e confortablas.
Pir cun il svilup dal turissem èn naschids vitgs pli gronds. Entant che la populaziun lavurava mo en l'agricultura, era la gronda part dals bains purils situads dapertut a mesa spunda. En ils viles enconuschents abitavan ina giada pliras famiglias ch'eran en sasez autarcas, perquai ch'ellas avevan tut quai ch'era necessari per viver e per surviver. Intgins viles avevan schizunt ina pitschna chaplutta ed in pèr er ina scola. Oz sa chattan tut ils indrizs publics, oravant tut las scolas e las instituziuns dal sectur da sanadad, en il center dal vitg u – sche quai n'è betg pussaivel – en ina da las fracziuns da la vischnanca; er la populaziun ha ozendi la tendenza da construir lur chasas en vischinanza dal vitg.
Las tschintg vals han caracteristicas geograficas fitg differentas: la Val Badia e la Val da Fassa han tuttas duas ina lunghezza da circa 40 km. La part sura da la Val Badia ha ina furma sco in u, la part sut sco in v. La Val da Fassa percunter è pli largia ed ha in fund pli plat, dentant spundas stippas da tuttas duas varts da la val. La val da Fodom e la Val Gardena èn pli curtas; l'emprima è però pli stretga e pli stippa che la Val Gardena. Cortina d'Ampezzo da sia vart sa chatta en ina foppa da la val ch'è dal tuttafatg circumdada da muntognas e da pizs.
Ils flums ils pli impurtants èn l'Avëisc (Avisio) en la Val da Fassa, il Derjon (Grödnerbach) en la Val Gardena, la Gran Ega (Gader) en la Val Badia, il Cordoul (Cordevole) en Fodom ed il Boite ad Ampezzo. Mintgin da quests flums ha divers affluents pli gronds e pli pitschens da vals lateralas ch'èn per part abitadas, uschia p.ex. Mareo (Enneberg/Marebbe) ch'è ina val laterala da la Val Badia. Per part datti en questas vals lateralas alps ch'èn abitadas mo durant la stad sco p.ex. la Val da San Nicolò (Valle di San Nicolò) en la Val da Fassa.
Enturn il massiv dal Sella èn naschidas destinaziuns turisticas fitg enconuschentas; la fusiun dals implants da transport da las destinaziuns  Ćianacëi (Canazei), Sëlva (Wolkenstein/Selva), Corvara e Reba (Arabba) ad ina gronda rait permetta als skiunzs da midar svelt d'ina val a l'autra. En il center da las vals sa chattan dentant ils vitgs pli pitschens tipics cun lur maletg dal vitg ch'è caracterisà dal mastergn ed ils gronds vitgs cun ils indrizs culturals. Latiers tutgan San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia) cun il museum e cun l'institut cultural, Vich (Vigo) di Fassa che ha er in museum ed in institut cultural u Col de Santa Lizia (Colle Santa Lucia), nua ch'exista er in institut cultural.