Provinza Autonoma de Bulsan - Südtirol – Abteilung Generic

Istorgia

Las ragischs cuminaivlas dal ladin da las Dolomitas e dal rumantsch – ch'èn dentant contestadas tranter filologas e filologs – van enavos pli che 2000 onns. Da quel temp han colonisà pievels Celts e Rets parts da la Svizra dal sidost dad ozendi e da las vals alpinas cunfinantas en il nordost da l'Italia. L'onn 15 a.C. han ils Romans suttamess ils territoris numnads ed als han attribuì a la provinza Raetia (pli tard Raetia prima).
Areguard la politica territoriala han ils territoris colonisads dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas percurrì svilups fitg differents suenter il sgurdin da l'Imperi roman. Contacts pli intensivs tranter las duas gruppas linguisticas hai puspè dà pir blers tschientaners pli tard, numnadamain a la fin dal 19avel tschientaner. Dad ina vart sa fatschentavan da quel temp filologs cun las sumeglientschas da las duas linguas, da l'autra vart ha effectuà er la periclitaziun creschenta da las duas linguas minoritaras in'avischinaziun da questas gruppas linguisticas. En il Grischun è il moviment linguistic ch'è resultà da quai (l'uschenumnada "renaschientscha rumantscha") culminà l'onn 1938 en la renconuschientscha dal rumantsch sco quarta lingua naziunala da la Svizra. La Ladinia ch'aveva appartegnì fin lura al reginavel dals da Habsburg è vegnida annectada suenter l'emprima guerra mundiala da l'Italia faschistica: Il ladin da las Dolomitas è vegnì declerà per in dialect talian, il territori linguistic è vegnì repartì sin trais provinzas. Questa divisiun en trais parts exista anc oz.
La segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha chaschunà per omaduas gruppas linguisticas ina meglieraziun da la situaziun da la politica da linguas. Per la regiun dal Trentino-Tirol dal sid po vegnir numnà l'emprim statut d'autonomia da l'onn 1948, cun il qual ils Ladins da las Dolomitas èn vegnids renconuschids sco communitad etnica, l'onn 1951 èn ils Ladins da las Dolomitas lura vegnids definids cun in decret dal president da la republica sco gruppa linguistica. Cun realisar il statut d'autonomia è vegnì introducì en Gardena ed en la Val Badia l'uschenumnà sistem da scola paritetic. Cun il segund statut d'economia l'onn 1972 èn ils dretgs per la communitad etnica vegnids meglierads anc ina giada. Per ils Rumantschs dal Grischun èn las revisiuns da la constituziun federala (1996/2000), la revisiun da la constituziun chantunala (2003) e l’entrada en vigur da la lescha da linguas chantunala (2008) terms impurtants. Actualmain è en elavuraziun ina lescha da linguas sin nivel federal. In sustegn impurtant porscha ultra da quai la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dal Cussegl da l'Europa (ratifitgada da la Svizra l'onn 1997, suttascritta da l'Italia l'onn 2000). Malgrà tut las stentas da la politica da linguas è il dumber d'abitantas e d'abitants regressiv per omaduas gruppas linguisticas (stadi 2000: ca. 60'000 Rumantschas e Rumantschs; ca. 30'000 Ladinas e Ladins da las Dolomitas). Quest svilup stat per part en connex cun ils trends demografics generals. El mussà dentant er cleramain che las mesiras da promoziun actualas èn necessarias.