Vopna da las Trais Lias
Foto: Wikipedia
Istorgia » Istorgia da la lingua »
Rumantschia
L'onn 15 a.C. han Drusus e Tiberius – ils dus figliasters da l'imperatur Augustus – conquistà il territori alpin che dueva furmar pli tard la provinza Rezia. Er sch'i na constat betg dal tuttafatg ch'il retorumantsch è "naschì" l'onn 15 a.C., han ils eveniments politics da quest onn procurà per las premissas per la furmaziun da quest rom dal latin vulgar ch'è sa midà tras svilups pli tardivs en la lingua neolatina.
Davart las relaziuns linguisticas ch'ils Romans han chattà en il territori alpin il temp da la conquista savain nus mo pauc. I regia il consens che plirs pievels vivevan da cuminanza en il territori alpin. Ils Celts ed ils Rets paran dad esser stads ils principals. Ils Celts appartegnan a la famiglia da las linguas indogermanas, l'appartegnientscha linguistica dals Rets è dispitada. Oz predominescha l'avis ch'ils Rets na sajan betg Indogermans. En las valladas dal Grischun dad oz han ils Rets probablamain colonisà mo l'Engiadina bassa.
La situaziun linguistica en il territori alpin dal temp da la romanisaziun è impurtanta per l'istorgia dal rumantsch mo en il sectur da la toponomastica ed en ina pitschna part dal stgazi dals pleds appellativs. 2 fin 2,5% (400 fin 500 pleds da circa 20'000) dals pleds rumantschs èn preromans, q.v.d. ch'els n'han nagina ragisch latina. Ils pleds preromans appartegnan per il solit al sectur d'expressiuns per furmas da la cuntrada, per la fauna, per la flora e per l'economia d'alp. In pèr pleds èn sa mantegnids fin oz: p.ex. crap, grip, tschut, ampuauna, alaussa. Remartgabel è ch'ina gronda part dals nums da vitgs grischuns èn da provegnientscha preromana (p.ex. Ardez, Zernez, Breil, Glion). La gronda part dal stgazi linguistic rumantsch sa basa dentant sin il latin (vulgar).
Ils contacts cun il nord germanofon ch'èn stads decisivs per il rumantsch cumenzan gia en il temp preroman. Las emprimas invasiuns germanas han gì lieu gia en la mesadad dal 4. tschientaner. Tras novas orientaziuns da la politica e da la baselgia cumenza davent dal 8avel tschientaner ina germanisaziun cuntinuanta da la Rezia. Er en ils secturs nua ch'il rumantsch è vegnì da sa mantegnair è la lingua vegnida influenzada relativamain ferm dal german (stgazi da pleds, morfologia, sintaxa e fonetica). L'invasiun dals Germans ha effectuà in svilup linguistic sumegliant sco quai ch'il latin ha effectuà in pèr tschientaners pli baud. Exempels per pleds germans en il rumantsch èn p. ex. baud (< BALDA), guaud (< WALDA), giavischar (< GAWUNSKIA).
En il 16avel/18avel tschientaner han ins cumenzà a scriver rumantsch. Ils impuls decisivs per crear ina lingua litterara èn stads la refurmaziun (partind da la Engiadin'Ota) e la cuntrarefurma catolica.
En il 19avel tschientaner ha l'avertura da las regiuns alpinas per la tecnica da traffic e per il turissem prosperant periclità il rumantsch. Diversas persunalitads han alura appellà a las Rumantschas ed als Rumantschs da defender lur lingua materna. Quai ha effectuà ina reorientaziun a las valurs dal rumantsch. L'onn 1938 è il rumantsch vegnì renconuschì dal pievel e dal cussegl dals chantuns sco quarta lingua naziunala svizra.