Istorgia » Istorgia da la lingua »

Ladinia

L'istorgia da la lingua ladina va ensemen cun l'istorgia da la colonisaziun dal territori alpin e cumenza cun la conquista tras ils Romans ch'èn avanzads en las vals alpinas per suttametter la populaziun che viveva là.  Gia il num lascha supponer ch'ella è stretgamain parenta cun il latin, cun la lingua dals schuldads e dals martgadants da Roma.
Ils territoris ladins èn vegnids conquistads da differents temps: Sco emprim territori è la Gallia Cisalpina vegnida suttamessa a l'imperi roman, e quai gia il terz tschientaner avant Cristus. L'onn 181 è vegnida fundada Aquileia. Da qua davent ha cumenzà la romanisaziun dals Paleoveneters e dals Carns. L'onn 35 para la conquista dal Cadore d'esser terminada, entant che la Rezia ha stuì sa suttametter als Romans l'onn 15 a. C. La finamira da la politica dals Romans, cunzunt tala da la politica da l'imperatur Augustus era da mantegnair la pasch e d'evitar grondas battaglias e guerras.
Da la lingua retica u celtica, vul dir da la lingua ch'è vegnida discurrida en quests territoris avant la conquista tras ils Romans na datti quasi nagins fastizs pli. In pèr pleds èn sa mantegnids fin oz: p.ex. bedoi (badugn), brama (groma) u dlasena (izun [vaccinium myrtillus]). Auters pleds sco barantl (zundrin), crëp (grip/muntogna), morona (chadaina), nida (penn) u roa (bova) valan sco anc pli vegls e na pon betg vegnir attribuids a ragischs latinas. Pervia da quai vegnan els en general subsummads al stgazi da pleds alpin dal temp avant la conquista tras ils Romans. 
Areguard la pronunzia mussa la midada dal fonem lung latin /û/ ad in "ü" ch'ins chatta actualmain mo pli en Val Badia, ch'era dentant ina giada er frequent en ils dialects da las autras vals, ch'i sa tracta qua d'ina influenza d'in substrat celtic. Dal rest vegn il ladin da las Dolomitas caracterisà exclusivamain da tratgs che pon vegnir attribuids a ragischs latinas, e quai tant tar la furmaziun da pleds sco er en quai che reguarda ils pleds sco tals. Degns da vegnir menziunads en quest connex èn pleds sco plöia (plievgia/latin PLUVIA[M]), fre (frar/latin FRATRE[M]) u će (chau/latin CAPUT).
L'element neolatin en las linguas alpinas è alura plaun a plaun vegnì stgatschà u schizunt remplazzà da l'influenza germana dals pievels da l'Europa centrala. A partir dal VI. tschientaner s.C. avanzan quests pievels adina pli fitg vers il sid. Il process da germanisaziun sa derasa pli fitg e cuntanscha en curt temp er las regiuns vischinas enturn las valladas ladinas actualas. Ils territoris neolatins vegnan adina pli fitg sut l'influenza dals conquistaders giu dal nord ed il dumber da quels che discurran ladina sa diminuescha ad egl vesent. Er en ils territoris  nua ch'il ladin ha pudì sa mantegnair vegnan assimilads fitg blers pleds germans. Ultra da quai hai dà in svilup che sumeglia a quel ch'è vegnì inizià dal latin in pèr tschientaners pli baud; l'element german è sa fatg valair en differents secturs ed influenzescha la fonetica, il stgazi da pleds, la morfologia e la sintaxa.
Tar il substrat german tutgan pleds sco stlet (nausch/da "schlecht"), galber (cuntschader/da "Gerber") u plata (fegl/da "Blatt"). En quai che reguarda la sintaxa ha il german rinforzà in fenomen che ha caracterisà pli baud er ils dialects da l'Italia dal nord, il franzos vegl u autras linguas romanas; manegià è il subject obligatoric, ina caracteristica fin oz tipica da la lingua tudestga e natiralmain er dals idioms ladins.