Lia Rumantscha

Cultura » Instituziuns culturalas »

Rumantschia

L'instituziun la pli impurtanta da la Rumantschia è la Lia Rumantscha (LR). Ella è vegnida fundada l'onn 1919 sco federaziun tetgala rumantscha. La LR s'engascha per la promoziun e per il mantegniment da la lingua e da la cultura rumantscha entaifer ed ordaifer il territori da tschep rumantsch. Ella promova ils idioms (en tut tschintg: sursilvan, Surselva; sutsilvan e surmiran, Grischun central; vallader e puter – ensemen er numnads ladin – Engiadina) e l'elavuraziun e la derasaziun da la lingua unifitgada rumantsch grischun. Ella planisescha e realisescha projects cun cleras intenziuns che servan a la lingua discurrida sco er a la lingua scritta. Da sia sedia a Cuira anora sustegna, promova e coordinescha ella las lavurs da las organisaziuns regiunalas.

La LR porscha diversas prestaziuns da servetsch:

  • Amplificaziun e tgira da la lingua:
    La LR ha in agen servetsch linguistic, en il qual collavuraturas e collavuraturs scientifics pratitgeschan ina planisaziun linguistica moderna ed elavuran material da basa linguistic (vocabularis , grammaticas, software linguistica e.u.v.).
  • Translaziuns:
    La LR maina in servetsch da translaziuns che ha pudì vegnì amplifitgà considerablamain grazia al grond interess.
  • Cussegliaziun ed infurmaziun:
    La LR cusseglia persunas singulas u er organisaziuns en dumondas davart la lingua rumantscha.
  • Furmaziun supplementara e scolaziun:
    Quest servetsch da la LR sa concentrescha en emprima lingia sin dumondas da la scolaziun e da la furmaziun supplementara sco er sin il sustegn e sin la cussegliaziun en dumondas davart la lingua en scola. Plinavant accumpogna el persunas d'instrucziun en scolas rumantschas, elavura materialias e meds d'instrucziun ed organisescha curs da lingua.
  • Promoziun da la lingua e da la cultura:
    La LR maina trais centers da cumpetenza regiunals. Quai èn la Lia Rumantscha Surselva  e la Lia Rumantscha Center Ladin sco er la Lia Rumantscha Grischun Central. Quests surpiglian l'animaziun cultura sco er lavurs da planisaziun e da coordinaziun per la promoziun regiunala dals idioms e dal rumantsch grischun. La lavur e la preschientscha en las regiuns vegnan actualmain schlargiadas.
  • Lavur da giuventetgna:
    La LR sustegna e promova las furmas las pli diversas da la lavur da giuventetgna rumantscha, en spezial l'organisaziun da giuventetgna rumantscha "GiuRu" cun sia gasetta "Punts".
  • Scolina:
    La LR maina ina scolina rumantscha cun duas classas en sia sedia principala a Cuira. Questa scolina prepara tranter auter uffants per las classas rumantsch-tudestgas da la scola bilingua a Cuira.
  • Ediziuns:
    La LR producescha e commerzialisescha numerus cudeschs, portatuns e discs rumantschs en sia libraria a Cuira ed en ils centers regiunals.
    Ella sustegna dentant er ovras rumantschas dad autras chasas edituras.

A la LR èn affiliadas las suandantas societads linguisticas e societads culturalas regiunalas e surregiunalas:

  • Surselva Romontscha / regiun Surselva (fundada l'onn 2006); organisaziun successura da la Romania (fundada l'onn 1896) per las regiuns catolicas da la val dal Rain anteriur;
  • Uniun dals Grischs (UdG) / Engiadina, Val Müstair, Bravuogn (fundada l'onn 1904);
  • Uniun rumantscha da Surmeir (URS) / Surses, Val d'Alvra (fundada l'onn 1921);
  • Renania / regiuns refurmadas da la val dal Rain posteriur ed anteriur (fundada l'onn 1922); la Surselva Romontscha ha surpiglià l'onn 2006 las regiuns da la val dal Rain anteriur.

Societads surregiunalas cun incumbensas spezialas:

  • Societad Retorumantscha (SSR)
    La pli veglia societad linguistica (fundada l'onn 1885), purtadra da l'Institut Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuira ed editura dal dicziunari naziunal cun il medem num (DRG)
  • Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun, CRR; dapi il 2008 SRG.R:
    Societad da Radio e Televisiun Rumantscha (fundada l'onn 1946)
  • Uniun per la litteratura rumantscha (ULR)
     Fundada l'onn 1946;  fin l'onn 2004: Uniun da scripturas e scripturs rumantschs (USR)
  • Giuventetgna rumantscha (GiuRu)
     Organisaziun tetgala da la giuventetgna rumantscha, fundada l'onn 1991 (commembra da la LR dapi l'onn 1997)
  • Pro Svizra Rumantscha (PSR): Uniun che ha t. a. l'intent da mantegnair e promover ina gasetta quotidiana rumantscha (fundaziun da l'Agentura da Novitads Rumantscha ANR, furmaziun supplementara dals schurnalists rumantschs).

Uniuns rumantschas ordaifer il chantun Grischun:

  • Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB)
    Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs che viva ordaifer il Grischun (commembra da la LR dapi l'onn 1991). La lingua rumantscha vegn dentant er tgirada en numerusas uniuns e gruppaziuns (adressas da contact: pagina d'internet da la Pro Raetia).
  • Quarta lingua (QL)
    Societad da simpatisantas e da simpatisants da la lingua e da la cultura rumantscha cun sedia a Turitg (fundada l'onn 1972, commembra da la LR dapi l'onn 2003). Intent e finamira: far la punt tranter las linguas naziunalas svizras, promover il barat e la chapientscha sur ils cunfins linguistics ora e promover il rumantsch grischun sco lingua da punt.