Majon di Fascegn:
 Istitut Cultural Ladin

Cultura » Instituziuns culturalas »

Ladinia

L'instituziun la pli impurtanta ch'exista en mintga vallada è l'institut cultural: èn la Val da Fassa è quai l'institut cultural ladin Majon di Fascegn ch'è activ dapi l'onn 1975, en la Val Badia ed en la Val Gardena s'occupa l'institut cultural ladin Micurà de Rü dapi l'onn 1976 da la vita culturala, a Fodom cun Colle Santa Lucia (Col de Santa Lizia) e Cortina d'Ampezzo procura l'institut cultural ladin Cesa de Jan dapi l'onn 2005 per ina viva activitad culturala. Tut ils trais instituts culturals èn vegnids fundads cun las medemas finamiras e cun la medema incumbensa:

perscrutaziun scientifica da la lingua, da l'istorgia e da la cultura populara
enritgiment e modernisaziun da la lingua e da la cultura
creaziun ed organisaziun d'ina biblioteca e d'in archiv
sustegn da las persunas che instrueschan ladin
purschidas da furmaziuns supplementaras per persunas creschidas
mantegniment e rinforzament da las relaziuns interladinas
publicaziun d'ovras davart la lingua e davart la cultura ladina

En il rom da l'activitad dals instituts culturals èn vegnidas creadas en il decurs dal temp er anc autras uniuns ed instituziuns pli pitschnas che gidan da lur vart er a promover ed ad enritgir ils bains culturals da las valladas ladinas. 
Uschia è per exempel vegnì fundà a Bulsaun l'onn 1987 l'institut pedagogic ladin che procura per la scolaziun da las persunas che instrueschan ladin sco er per l'elavuraziun da materialias d'instrucziun.
Per la furmaziun da persunas creschidas è vegnì fundà in cussegl da furmaziun per la Val Badia e per la Val Gardena che porscha sairadas d'infurmaziun, curs e differentas autras occurrenzas, cun las qualas persunas creschidas pon absolver ina furmaziun supplementara e pon s'acquistar novas enconuschientschas.
Er la lavur da biblioteca è per part vegnida exclusa dal program d'activitad dals instituts culturals ladins, perquai ch'ins ha endrizzà bibliotecas centralas cun posts exteriurs en quasi tut ils vitgs ladins. La biblioteca dals instituts culturals è pervia da quai vegnida midada ad ina biblioteca spezialisada per dumondas linguisticas, nua che utilisaders pon prender invista d'ovras scientificas ch'èn per part grev da chattar. 
D'ina impurtanza fitg gronda per la vita culturala è la creaziun da museums: il museum ladin Æiastel de Tor en la Val Badia, il museum d'etnologia Cësa di Ladins a St. Ulrich (Urtijëi/Ortisei) en Gardena, il museum da Vigo (Vich) en la Val da Fassa, il museum da Pieve (La Pli) en Fodom ed il museum "Ciasa de ra Regoles" ad Ampezzo cun la partiziun paleontologica en nov il center da cultura Alexander Hall.
Ultra da quai exista a la Libra Universitad da Bulsaun dapi l’onn 1998 ina partiziun ladina affiliada a la Facultad da scienzas da la furmaziun da Porsenù che è responsabla per la scolaziun da la magistraglia ladina da scola primara e scolina.
Degna da vegnir menziunada è er la lavur da l'uffizi per la cultura ladina da la partiziun per la cultura ladina ch'è vegnida installada l'onn 2001. Quest uffizi coordinescha e promova l'activitad culturala en la Val Badia ed en Gardena, el organisescha en divers secturs concurrenzas per artists ed occurrenzas che duain render pli enconuschenta la lingua e la cultura ladina a la populaziun tudestga e taliana dal Tirol dal sid (di da la cultura ladina ed il forum cultural che han mintgamai lieu ina giada l'onn).
Ultra dals trais instituts culturals che sa stentan per la protecziun da la lingua e cultura ladina en l'atgna val, ston ins er menziunar l'Union Generela di Ladins dla Dolomites, l'organisaziun da tetg da l'Union di Ladins ch'è activa en tut las tschintg valladas. Fin oz è quai l'unica uniun resp. instituziun che s'engascha en tut las tschintg  valladas en medema moda e maniera per il mantegniment e per la protecziun da la cultura ladina. Oravant tut cun la gasetta emnila La Usc di Ladins sa stenta questa uniun per la protecziun da la lingua, per l'introducziun da neologissems e per la derasaziun d'infurmaziuns e da novitads. Ultra da las tschintg Union di Ladins datti anc in grond dumber da societads culturalas: Ert por i ladins, Uniun Maestri ladins, Circolo Rovisi e.u.v. Infurmaziuns detagliadas davart las societads culturalas e davart ils indrizs culturals en Ladinia dat la pagina d'internet http://www.ladinia.net/.