Provinza Autonoma de Bulsan - Südtirol – Abteilung Generic

Geografia

Ils fatgs geografics da las duas regiuns demussan numerus tratgs cuminaivels. Omadus territoris sa chattan en las Alps ed èn pac populads. Pitschens vitgs, culms auts, prads spundivs e vasts guauds caracteriseschan en omaduas regiuns d'ina vart il maletg real da la cuntrada, da l'autra vart orneschan els er ils prospects da reclama da numerusas destinaziuns turisticas en moda da clisché. Il maletg real da las duas regiuns stuess dentant vegnir amplifitgà cun las varts positivas dals bains acquistads sco er cun ils svilups problematics da la societad moderna.
La situaziun actuala da la geografia da las linguas è il resultat d'in svilup che ha durà passa 2000 onns: Da la lingua dal pievel originar e dal latin vulgar èn sa sviluppadas las furmas preliminaras da la lingua rumantscha e da la lingua ladina da las Dolomitas dad ozendi. En ils tschientaners sequents han influenzà il talian ed il tudestg l'ulteriura concepziun da questas duas linguas. Entaifer las duas gruppas linguisticas han manà motivs politics, en il Grischun er motivs confessiunals sco er la fragmentaziun topografica a la furmaziun da mintgamai tschintg idioms. Da quels èn sa furmads er linguas da scrittira ch'èn sa mantegnidas fin oz. Pir l'ultim temp èn vegnidas interprendidas emprovas d'unifitgar ils idioms scrits en ina lingua cuminaivla da standard, e quai cun in success ch'è pli u main bun (rumantsch grischun resp. ladin dolomitan).
In ulteriur tratg cuminaivel da las duas regiuns è l'orientaziun vers centers politics e culturals ordaifer il territori linguistic rumantsch e ladin da las Dolomitas. La collavuraziun entaifer las gruppas linguisticas vegn plinavant engrevgiada tras l'appartegnientscha a differentas unitads administrativas: Entant ch'ils Retoromans da la Svizra tutgan politicamain tar il chantun Grischun, sa repartan ils Ladins da las Dolomitas enturn il massiv dal Sella sin duas regiuns e trais provinzas. Qua la survista:

Ladins da las Dolomitas

 

Val	dumber d'abitantas	unitad administrativa	idiom
Fascia	9.348	Regiun dal Trentino – Tirol dal sid, Provinza da Trento	fascian
Gherdëina	10.126	Regiun dal Trentino – Tirol dal sid, Provinza da Bulsaun	gherdëina
Val Badia	10.311	Regiun dal Trentino – Tirol dal sid, Provinza da Bulsaun	badiot/ladin de mesaval/marou
Anpezzo	6.175	Regiun dal Veneto, Provinza da Belluno	ampezan
Fodom	1.844	Regiun dal Veneto, Provinza da Belluno	fodom

 

Rumantschs dal Grischun

 

Val	Lieu(s) principal(s)	Idiom	RumantschAs en l'intschess trad. da l'idiom (2000)
Surselva	Glion / Mustér	sursilvan	17.913
Val Schons	Ziràn	sutsilvan	1.116
Val d'Alvra / Surses	Casti / Savognin	surmiran	3.042
Engiadin'Ota	San Murezzan	puter	5.521
Engiadina Bassa	Scuol	vallader	6.456