Cultura » Film »

Ladinia

Entant che l'art, la litteratura e la musica han ina lunga tradiziun en il territori ladin, stat il film ladin pir al cumenzament. Abstrahà da las producziuns da la televisiun ladina da la RAI, per la quala ils emprims films èn vegnids fatgs gia l'onn 1979, stat a disposiziun relativamain pauc material da film. Ils unics films ladins èn "Ci co cunta" (2004) e "Le rëgn de Fanes" (2005).
"Ci co cunta" è l'emprim film da ficziun ch'è vegnì fatg unicamain en ladin (badiot). El raquinta l'istorgia d'in pèr giuvenils da la val che aman la musica e che vulan fundar ina gruppa da rock. Mintgin d'els ha sias atgnas ideas ed imaginaziuns da l'art, e precis questas differenzas chaschunan ils problems ils pli gronds tar la realisaziun dal project. Quest film è vegnì fatg sut la reschia da Valentina Kastlunger.
Il film "Le Rëgn de Fanes" tracta la ditga enconuschenta dal reginam da quels da Fanes, da ses retg e da sia figlia Dolasilla ch'èn gist per ir en guerra.  En questa producziun da Roland Verra vegnan discurridas tut las variantas dal ladin da las Dolomitas.
Ultra da questas duas producziuns stuessan vegnir menziunads ils nums da las artistas e dals artists che han gidà a realisar films da dissegns animads; ils pli enconuschents èn Maria Pezzedi e Harald Pizzinini che derivan tuts dus da la Val Badia. Lur lavurs èn per gronda part films mits, en ils quals la lingua na gioga nagina rolla. Degna da vegnir menziunada è l'istorgia da Lunca, ch'è vegnida stgaffida da Harald Pizzinini per ils dis d'art, da musica e da litteratura da l'onn 2004. Raquintada vegn l'istorgia dal striun Laurus che zuppa tut las linguas dal mund en ina stgatla. En quella manca mo il ladin. Suenter l'inscunter cun Lunca arriva Laurus d'al trumpar e d'al prender davent er questa lingua; Lunca emprova alura cun tut ils meds pussaivels da puspè reacquistar sia lingua.
In pèr chapitels remartgabels da l'istorgia da film ha scrit ina da las grondas persunalitads dal temp passà; manegià è Luis Trenker ch'è naschì l'onn 1892 ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei) e che n'ha betg mo cuntanschì in renum mundial sco autur, mabain er sco reschissur. Tar sias ovras las pli enconuschentas tutgan "Berge in Flammen" (1931) e "Der verlorene Sohn" (1934) che han er gì grond success en l'America. Luis Trenker viveva a Berlin, nua che la gronda part da ses films è vegnida realisada. El ha dentant er lavurà per Cinecittà a Roma.
Las valladas ladinas da las Dolomitas èn stadas diversas giadas la culissa per producziuns da film internaziunalas. Uschia èn vegnidas fatgas in pèr registraziuns per il film "Tanz der Vampire" da Roman Polanski a Gardena, ed il film "L'urs" (titel original: "L'Ours") è per part vegnì fatg en la Val Badia ed ad Ampezzo. Il lieu d'acziun il pli impurtant ed apprezià per films è en mintga cas Cortina d'Ampezzo, nua ch'igl è vegnì fatg l'onn 1981 il film da James Bond "For your Eyes only". In pèr scenas èn vegnidas filmadas en il stadion, sin la schanza, vi dal vial da bobs ed en il center da Cortina. Ils films "Il grande silenzio/Le grand silence" (1968) cun Klaus Kinski e "Cliffhanger" (1993) cun Sylvester Stallone èn vegnids registrads en las muntognas enturn Cortina d'Ampezzo. Là è er vegnida registrada ina part da "The Pink Panther" (1963).