Cultura » Art ed architectura »
Rumantschia
Fin enturn l'onn 1300 restan las perditgas d'ovras artisticas restrenschidas sin il sectur ecclesiastic-religius. Quai dentant betg mo en il Grischun rumantsch, mabain en l'entir chantun, er sche singuls fastizs da picturas da paraid profanas tanschan fin en il temp enturn l'onn 800 (Crest Val-Casti, Sagogn). Er dal temp tranter il 6avel ed il 8avel tschientaner èn avant maun fragments d'ornaments da baselgia (picturas da paraid, mosaics da palantschieu, stuc, plastica da construcziun). Ciclus da frescos coerents cumenzan enturn l'onn 800 cun la vetta da colur pli veglia da Müstair.
Pli spessas e pli multifaras sa preschentan las ovras or dal temp autmedieval. Ellas tradeschan influenzas or da la regiun dal Lai da Constanza (Reichenau) ed or da la Lumbardia (vetta da colur pli giuvna da Müstair, palantschieu sura da la baselgia S. Martin a Ziràn, statua da Carl il Grond a Müstair, picturas sin vaider a Pleif).
Ils cumins-baselgia ch'èn sa furmads davent dal 1450 fin a la refurmaziun han effectuà ina construcziun intensiva da bajetgs ecclesiastics. Da quai dattan perditga numerusas baselgias e chapluttas.
La populaziun dal Grischun rumantsch construiva chasas da lain e da crap. La chasa engiadinaisa posseda sia furma caracteristica grazia a duas particularitads da construcziun: chasa d'abitar e stalla cun clavà èn bajegiads en in'unitad, uschia ch'els paran vers anor sco in sulet edifizi. Tras la gronda porta-chasa dividida en trais parts, plazzada vi da la fatschada da la culmaina, entravan ins en in lartg suler che manava en direcziun da la culmaina tras l'entira chasa. Tras quest suler pudevan ins charrar cun la racolta directamain en il clavà. Dad ina vart dal suler s'alingiavan stiva, cuschina e chaminada, sura sa chattavan las chombras. Il tetg era cuvrì cun lungas schlondas e cun aissas da laresch. Davent dal 1500 caracterisescha il sgrafit la tipica chasa engiadinaisa. Questa tecnica ha cuntanschì ses punct culminant en la segunda mesadad dal 17avel tschientaner. Ils vitgs dal Grischun central han per gronda part surprendì la chasa engiadinaisa.
En Surselva en chasa e clavà duas unitads ch'èn separadas ina da l'autra. La chasa da purs veglia era ina construcziun da travs en crusch cun tetg da schlondas. La part da la cuschina che guarda vers la muntogna era savens mirada. Il plan orizontal il pli primitiv mussa – en in rectangul cun la vart da la culmaina ch'è orientada vers la val – davanttiers ina stiva quadratica e davostiers ina part pli u main tuttina gronda che appartegneva oriundamain mo tar la cuschina e da la quala in tschert sectur è vegnì laschà liber sco spazi per in suler. Sur la stiva sa chattava la chombra da durmir, la cuschina tanscheva oriundamain fin al tetg. Il plan orizontal pli tardiv mussa ch'il spazi da la cuschina è vegnì schlargià per ina stiva accessorica e ch'i ha dà sper la cuschina spazi per ina chaminada.
Questas chasas tradiziunalas, savens adattadas als basegns dad ozendi, pon ins chattar anc oz en il Grischun rumantsch. Daspera chattan ins edifizis ch'èn vegnids influenzads da la tradiziun architectonica e da la moda da construcziun generala da l'Europa centrala.
Per finir vegnan preschentads trais artists contemporans rumantschs ch'èn enconuschents sin plaun naziunal ed internaziunal.
Gion Caminada, naschì l'onn 1957, è in dals represchentants principals da la cultura architectonica svizra actuala e giauda ina gronda reputaziun internaziunala. Dapi circa diesch onns sa fatschenta el cun ses lieu d'origin Vrin en la Val Lumnezia, nua ch'el è architect e planisader dal vitg.
Alois Carigiet, naschì l'onn 1901 a Trun († 1985). Dasper bleras exposiziuns ha el er illustrà il cudesch d'uffants "Uorsin" che ha fatg enconuschent sin l'entir mund il "Chalandamarz", l'isanza da l'Engiadina e dal Grischun central. Ils ulteriurs cudeschs d'uffants sco "Flurina" n'èn betg daventads uschè enconuschents, n'èn dentant betg main prezius or dal puntg da vista artistic.
Not Vital, naschì l'onn 1948 a Sent, appartegna sin plaun internaziunal als sculpturs principals dal preschent. Cun motivs or da naiv e glatsch sco er or da culadas d'animals ha el creà in'ovra surrealistica ch'è er equivoca a nivel cultural. Vital sa serva da gip e da bronz, da marmel cler e stgir, d'argient e dad aur. Tema da sia lavur èn las forzas da la vita e da la natira.