Willy Verginer: Flommas sin la glina
Foto: Egon Dejori


Cultura » Art ed architectura »

Ladinia

Las trais scolas d'art ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei; Gardena), a Poza (Pozza; Val da Fassa) ed a Cortina d'Ampezzo promovan las activitads artisticas en las valladas ladinas. Tuttas trais scolas èn vegnidas endrizzadas per dar vinavant a la generaziun giuvna las abilitads, las capacitads ed il talent artistic ch'è sa sviluppà en il decurs dals tschientaners en las valladas ladinas. Entant ch'ins è sa spezialisà a Gardena sin la producziun da giugarets da lain che vegnan exportads dapi tschientaners en tut il mund, stat la lavur filigrana en il center da las activitads da la scola d'art a Cortina d'Ampezzo; en la Val da Fassa percunter s'occupan ins en emprima lingia cun la pictura.
L'art da baselgia è sa sviluppada en las valladas ladinas spezialmain en connex cun la construcziun da baselgias pitschnas e grondas. L'onn cur che l'emprima baselgia è vegnida construida n'è betg enconuschent; dal temp avant l'onn 1000 na datti quasi naginas perditgas ed er davart ils emprims edifizis dal 11avel tschientaner na pon ins betg far constataziuns segiras. I dat però tscherts renviaments ch'ina baselgia saja vegnida construida a La Pli de Mareo (Enneberg-Pfarre/Pieve di Marebbe) enturn l'onn 1030. Ins na sa dentant nagut ni davart il lieu ni davart la moda da construcziun. L'emprim lieu da cult en la Val da Fassa ch'è consecrà a la sontga Giuliana vegn datà cun l'onn 798, ma er qua na datti naginas infurmaziuns pli precisas.
La gronda part da las baselgias è vegnida construida il temp medieval, las baselgias romanas veglias, premess ch'i haja insumma dà talas, èn vegnidas remplazzadas da baselgias goticas ch'ins enconuscha anc oz per part vi da la furma dal clutger. Ils tschientaners suandants èn questas baselgias vegnidas engrondidas e restauradas ed adattadas mintgamai al stil architectonic actual. Degnas da vegnir menziunadas en quest connex èn las baselgias da Badia, da Cortina d'Ampezzo e d'Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei); tuttas trais èn vegnidas construidas vers la fin dal 13avel ed al cumenzament dal 14avel tschientaner. Questas baselgias han ussa caracteristicas baroccas cun ritgas picturas, decoraziuns e stuccatura.
Ultra da las baselgias dals vitgs ston vegnir menziunads las numerusas chapluttas, ils altars pitschens ed ils ediculums en ils "viles" (aclauns) u per lung da las sendas che mainan en ils vitgs. Fitg savens cuntegnan ellas picturas preziusas, statuas da protecturas sontgas e da protecturs sontgs u pitschnas sculpturas. Pensain p.ex. a la chaplutta dad Al Bagn a La Val (Wengen/La Valle) u al capitel da Col dala Pelda a Sëlva (Wolkenstein/Selva). Preziusas dal puntg da vista artistic èn er las chapluttas da muntogna p.ex. la chaplutta da la Sontga Crusch a Badia cun ses frescos ch'èn vegnids a la glisch a chaschun da la restauraziun l'onn 1984.
Ultra da l'art sacrala èn er anc mantegnidas in pèr construcziuns noblas sco il chastè d'Andraz a Fodom, il chastè da Dosses a Santa Cristina (Sankt Christina), il chastè Colz a La Villa (Stern) u il chastè da Tor a San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia).  Entant ch'il chastè d'Andraz ed il chastè da Tor a San Martin de Tor (St. Martin in Thurn/San Martino in Badia) èn vegnids construids gia enturn l'onn 1200 sco sedia per il vicari da l'uvestg da Porsenu (Brixen/Bressanone), datescha il chastè Colz a La Villa (Stern) da l'onn 1537 ed il chastè da Dosses a Santa Cristina (Sankt Christina) da l'onn 1620. Il chastè da Dosses a Santa Cristina (Sankt Christina) è vegnì construì da la famiglia dal cont da Sëlva suenter ch'il chastè da Val (Langental) era ì en muschna. Il chastè d'Andraz ed il chastè da Tor èn tuts dus en il possess dal maun public; la restauraziun e la midada dal chastè d'Andraz en in museum n'èn anc betg finidas, entant ch'il museum ladin, numnadamain il museum il pli modern da tut il territori ladin, è vegnì inaugurà en il chastè da Tor gia l'onn 2001. Ils dus auters chastels sa chattan en possess privat.
Tar il maletg tipic da la cuntrada abitada da las valladas ladinas tutgan ils viles. Ils aclauns attractivs (viles) èn integrads en moda armonica en la cuntrada e consistan d'in pèr chasas e clavads ch'èn gruppads enturn auters indrizs cuminaivels impurtants sco il furn, la funtauna u ils indrizs per setgentar fava. Er dal puntg da vista architectonic han ils viles caracteristicas tut spezialas; quai vala tant per las chasas cun lur furma tipica da bulieu, da las qualas il plaunterren è construì cun in mir da crap ed il plaun sura or da lain e che pon vegnir attribuidas a la gotica, sco er per las chasas ch'èn construidas mo da crap che han plitgunsch tratgs romans.
Degns da vegnir menziunads en il sectur da la pictura èn ils frescos che embelleschan las fatschadas da tschertas chasas. L'apoteca a Cortina d'Ampezzo, ch'ins enconuscha er sco "Ciasa de i Pupe", è ornada cun differentas picturas; per la gronda part sa tracti da represchentaziuns allegoricas davart ils temas dal mastergn, da l'art, da la tecnica e da la musica. Interessant è er l'edifizi da la cassa da Raiffeisen a Cortina d'Ampezzo, nua ch'ins po admirar frescos fitg bels che represchentan profetas cun lur orachels.
I ston anc vegnir numnads in pèr auters monuments che tiran endament persunalitads renumadas che han lur merits per las valladas ladinas. Latiers tutgan p.ex. il monument da Vijo Pupp ad Antermeia, quel da Johann Baptist Purger mess si ad Urtijëi (St. Ulrich/Ortisei), il monument da Catarina Lanz davant la baselgia da La Pli da Fodom u quel per il guid da muntogna Angelo Dibona a Cortina d'Ampezzo.