Foto: http://www.pixelio.de/

Servetschs publics » Administraziun »

Rumantschia

Il rumantsch  ha sin plaun chantunal dapi ils onns 1880/1892, sin plaun federal dapi l'onn 1938 formalmain ils medems dretgs sco las autras linguas dal Grischun (tudestg, talian) e da la Svizra (tudestg, franzos, talian).
La populaziun rumantscha po duvrar sia lingua materna en il contact cun instanzas federalas, chantunalas e communalas. Las respostas vegnan per regla formuladas en rumantsch grischun (lingua da standard) davart da la Confederaziun e dal Chantun, en l'idiom correspundent davart da las vischnancas.
Qua sutvart vegn skizzà co ch'il rumantsch vegn applitgà sin ils trais plauns da l'administraziun menziunads (confederaziun, chantun, regiun):
Sin plaun federal vegn duvrà il rumantsch grischun sco lingua administrativa uffiziala sin il passaport svizzer e sin la carta d'identitad e sin las bancnotas dal franc svizzer. Plinavant vegnan redigidas las paginas d'internet da la Confederaziun en rumantsch grischun.
En l'administraziun privata applitgeschan organisaziuns socialas e culturalas il rumantsch grischun per broschuras, per formulars, per flyers, per lur paginas d'internet e.u.v. Posts da servetsch publics sco la posta e sco las viafiers federalas (VFF) dovran sporadicamain il rumantsch grischun per lur stampats e per inscripziuns.
Sin plaun chantunal regla la lescha da linguas dal chantun Grischun il diever dal rumantsch (cf. "La situaziun giuridica"). Il rumantsch vala sco lingua uffiziala e sco lingua da scola en vischnancas monolinguas (vischnancas cun ina part da passa 40% da la populaziun che appartegna a la cuminanza linguistica rumantscha en il territori tradiziunal); vischnancas plurilinguas (vischnancas cun ina part da 20 fin 40 pertschient da la populaziun che appartegna a la cuminanza linguistica rumantscha) ston duvrar la lingua rumantscha en il sectur uffizial en moda adequata. En vischnancas plurilinguas vegn l'instrucziun en scola fatga en rumantsch u eventualmain en moda bilingua.
En l'economia privata dovran interpresas indigenas per part il rumantsch. Filialas da fatschentas naziunalas dovran il rumantsch – sche insumma – oravant tut per intents da reclama.
Sin plaun regiunal è il rumantsch savens la lingua principala en famiglia, per la vita en il vitg, en uniuns ed en il ravugl d'amias e d'amis; medemamain en la vita publica e per part en la vita professiunala.
Er en la vita ecclesiastica che ha ina rolla relativamain impurtanta en bleras vischnancas vegn duvrà savens il rumantsch. Servetschs divins vegnan fatgs per rumantsch en vischnancas rumantschas, en vischnancas bilinguas savens en moda alternanta per rumantsch e per tudestg.
Posts da servetsch publics sco la viafier retica u las uniuns turisticas fan per part diever dal rumantsch grischun, p.ex. per communicaziuns generalas, per inscripziuns da reclama e per infurmaziuns.
La cultura rumantscha en ils vitgs rumantschs è fitg ritga e variada. Ella tanscha dal teater popular, d'uniuns da chant e da musica fin a la furmaziun da persunas creschidas, a bibliotecas sco er ad autras occurrenzas publicas e privatas.