Foto: http://www.flickr.com/
Servetschs publics » Administraziun »
Ladinia
Er en l'administraziun publica han ils Ladins survegnì il dretg da duvrar lur atgna lingua a termins differents. Entant ch'ils Ladins en il Tirol dal sid han survegnì il dretg da duvrar la lingua ladina en il contact cun l'administraziun publica gia suenter la deliberaziun dal decret dal president da la republica nr. 574 dals 15 da zercladur 1988, han ils Ladins da la provinza da Trento stuì spetgar fin l'onn 1993, avant ch'els han survegnì quest dretg (decret da lescha nr. 592 dals 16 da december 1993). Ils Ladins da la provinza da Belluno han schizunt stuì spetgar fin a la deliberaziun da la lescha da basa nr. 482/99, avant ch'els han pudì duvrar lur lingua en il sectur administrativ.
En la Val Badia ed a Gardena pussibilitescha actualmain il stadi da l'organisaziun da l'administraziun che documents pon vegnir emess en trais linguas. Il burgais ha uschia la pussaivladad da communitgar en sia lingua materna cun l'administraziun publica. A Bulsaun è vegnì installà in agen uffizi che procura per la translaziun da las communicaziuns da la regenza provinziala ch'èn destinadas per burgais da lingua materna ladina. En la Val da Fassa coordinescha in uffizi dal circul ladin la translaziun dals documents da l'administraziun. Il persunal da quest uffizi è er responsabel per ils contacts cun il persunal communal che vegn incumbensà pass per pass cun las lavurs da translaziun. A Fodom ed a Cortina d'Ampezzo s'occupa oravant tut l'institut cultural ladin "Cesa de Jan" da l'incarica da far las translaziuns e da scolar ils translaturs; ultimamain èn vegnids purschids in pèr curs per emprender il ladin administrativ. En questas duas valladas n'han ins anc betg chattà ina soluziun definitiva per emetter documents administrativs en ladin ed en talian.
D'ina impurtanza speziala è l'applicaziun dal ladin per tavlas da via sco er per nums ladins en general e vi d'edifizis publics. En la provinza da Bulsaun è il ladin sa fatg valair uschè bain, ch'igl èn vegnidas fixadas tavlas en ladin er en citads sco Bulsaun, Meraun, Porsenu (Brixen/Bressanone) u Bornech (Bruneck/Brunico) (p.ex. signals en ospitals, en l'universitad e vi d'edifizis da l'administraziun provinziala e.u.v.). En las duas autras provinzas èn ins anc fitg lunsch davent da questa finamira.
Cun l'installaziun dal consorzi da las vischnancas ladinas è vegnì fatg in pass impurtant per crear ina collavuraziun politica ed administrativa tranter las singulas administraziuns communalas. Ina da las finamiras da quest consorzi è tranter auter il mantegniment e la protecziun da la lingua ladina. Las aspectativas che las valurs culturalas da las minoritads ladinas possian vegnir protegidas uschia e ch'ellas survegnian la libertad d'agir ch'è necessaria en lur valladas correspundentas èn fitg grondas.
Per la represchentanza politica sin plaun provinzial prevesan il statut d'autonomia e las disposiziuns executivas per la gruppa linguistica dals Ladins en il Tirol dal sid ed en il Trentino in represchentant en il parlament tenor lescha. Displaschaivlamain n'han ils Ladins da Fodom e da Cortina d'Ampezzo betg quest dretg; tenor il dretg administrativ appartegnan els a la provinza da Belluno da la regiun dal Veneto, a la quala i n'è betg pussaivel – sco regiun cun in statut normal – da prevair ina tala regulaziun.
La pussaivladad da declerar sia appartegnientscha ad ina gruppa linguistica ch'è vegnida introducida en il rom da la dumbraziun dal pievel è per ils Ladins dal Tirol dal sid d'ina impurtanza speziala, perquai che l'occupaziun da plazzas da lavur publicas vegn er reglada sin basa da questa decleraziun. En la provinza da Trento vala il princip territorial, tenor il qual persunas che pon cumprovar ch'ellas sajan bilinguas han la precedenza tar l'occupaziun da plazzas da lavur publicas en la Val da Fassa.
Perquai che la lingua ladina vegn duvrada tant en l'administraziun publica dal Tirol dal sid sco er dal Trentino, è vegnida installada spezialmain ina cumissiun ch'examinescha las enconuschientschas dal ladin. Ils burgais da la communitad etnica dals Ladins en las provinzas da Bulsaun e da Trento han il dretg da duvrar lur lingua materna en il contact a bucca ed en scrit cun l'administraziun publica e cun las instituziuns che adempleschan exclusivamain funcziuns ch'èn en l'interess da la populaziun ladina. Ils uffizis e las administraziuns ston er respunder en ladin sin dumondas u sin decleraziuns ch'èn vegnidas inoltradas en ladin. Quai vala er per il persunal da scola: Avant ch'el survegnia in engaschament fix sto mintga magister cumprovar sias enconuschientschas linguisticas e culturalas. La constataziun da las enconuschientschas dal ladin è ina premissa fundamentala per tut las mesiras da protecziun, cun las qualas i duai vegnir garantì ch'il ladin e che la populaziun ladina existian vinavant.