Chalandamarz
Foto: graubündenMULTIMEDIA
Cultura » Tradiziuns y usanzes »
Rumantschia
Le raiun linguistich rumanc é rich de de vedles tradiziuns de provegnënza pagana, romana y antich-cristiana, che vëgn al dedaincö ćiamò portades inant tles singoles valades. Le Chalandamarz é la festa di mituns plü tradizionala che vëgn tignida tla Engiadina, tla Val Müstair, a Bergell, Puschlav, a Oberhalbstein y tl Albulatal. La usanza vëgn tignida al 1. de merz. Aladô dl calënder roman metôl man l’ann cun le 1. de merz (< CALANDAE MARTII). En chësc dé va i mituns da scora cun ćiampaneles y bronsines, en pert abelides cun ciüfs de papier da corusc ligherzins, fora por les strades y i trus y porcöra demez l’invern cun ćianties da d’aisciöda. Dassëra vëgnel tignì le bal dles calendes. La sfilada dl Chalandamarz corespogn ala defilada sön munt. La usanza ti vëgn assegnada a n vedliscim grup de defilades da sciosciüre, che â so fin originar d.l’a. inće tl descedè la fertilité. La rapresentaziun zënzater plü bela de chësta festa da d’aisciöda di scolars é rapresentada tl liber por mituns “Uorsin” de Selina Chönz y Alois Carigiet.
Le carlascè/Tschaiver vëgn festejé dantadöt ti raiuns catolics di Grijuns. La saltada en maschera – na tradiziun pagana por porcoré l’invern – vëgn tignida dantadöt a Domat/Ems. Le tschaiver se röia chilò cun la “jöbia paza” y nia cun Capiun.
Sü momënć culminënć é le “margis bel” ('le bel mertesc)' y la “gievgia grassa” ('jöbia grassa'). Al dedaincö à inće le carlascè de Ems n carater plü mondan.
L’ Hom Strom ('le mandl de stran') vëgn borjé la pröma sabeda de forà pro la signoria a Scuol. Al n’é nia tler sce chësta usanza antica rapresënta simbolicamënter la porcorada dl invern o sce ara va derevers a na usanza originara mondiala dla adoraziun dl sorëdl.
A Tschlin y Ramosch (Engiadina) vëgnel fetejé vigni ann trëi dis alalungia les “mattinadas”. La festa é ponsada por pici y gragn. Ai 2 de forà va i mituns cun na slita abelida dales mitans cun ciüfs de papier fora por paîsc y cöi adöm les “mattinadas” (de vigni sort de checs fać en ćiasa). Da misdé vëgnel mangé, domisdé y dassëra balè.
Da mesanöt vëgn la schira de mituns indô periada pro mësa y ai ciafa brama, “fuatscha grassa” y “grassins” (checs da smalz fać tla Engiadina). Inće i jogn va ai 2 de jenà a cöie adöm les “mattinadas”. Tl pröm gnô süa festa cun la marëna tignida ai 3 de jenà, al dedaincö scialdi la sabeda do.
N’atra usanza dla jonëza engiadineja é la “schlitteda/schlittada” de chëra che an ne conësc nia les origines. Ara se trata de na festa ligherzina zënza fondamënta storica. I jogn tenô na domënia de jenà i ćiavai dan les slites por jì cun na jona da paîsc a paîsc, te na ostaria olache an se la lasciâ jì bona n pêr d’ores alalungia cun valch da mangé, da bëre y n valgönes ćianties. Al dedaincö él inće pêrs maridà che tol pert ala “schlitteda”, deventada dantadöt tla Engiadina Alta na atraziun turistica.
A Salouf (Albulatal) y tla val dl Rhein Anteriur catolich rôdel en Santaguagna (6 de jenà) i “Sternsinger” (grups de trëi resc) fora por i paîsc y porta cun sües ćianties la noela dl Nadè. Te val’ paîsc s’à i grups da trëi slarié fora a de maius schires, chëra de Breil/Brigels (Surselva) podess ester te süa manira de se presentè y de se fà sö öna dles plü originales de döt le ćiantun di Grijuns.
Cun le “trer schibettas” a Danis- Tavanasa y Dardin (Surselva) vëgnel portè inant na tradiziun d’amur. Le pröm dé dla pasciun dassëra sciüra i mituns y i jogn scëibes lorëntes sura i paîsc jö tla valada. Deperpo che ai les sciüra ti vëgn les scëibes dedicades a na jona. Aladô dla usanza popolara dess le jore dla scëiba lorënta cuntè n pü de valch sön le raport d’amur che é tl laûr da gnì a se le dè.
Chësc é sambëgn ma na cerna fora dl smaz da corusc dles tradiziuns y dles usanzes rumances. D’atres tradiziuns y informaziuns lassura pon ciafè tla brosciüra d’informaziun Facts & Figures y tl Dicziunari Rumantsch Grischun.