Cultura » Tradiziuns y usanzes »
Ladinia
Tles valades ladines él al dedaincö ćiamò tröpes tradiziuns y usanzes da ciafè, la maiù pert de chëstes é liades ala natöra y ai laûrs che la porsona à da fà impara. Cun tradiziuns y usanzes vëgnel definì l’ann solar, al vëgn partì ite la vita y sü momënć plü importanć. Al é na sort de calënder che dà dant le ritm aladô de chël che na popolaziun intiera se möi. Dantadöt le laûr di paurs y di artejans é rich de fostüs che dëida reconësce a ći che la jënt da n iade i dê importanza. Scebëgn che gran pert dl patrimone tradizional sides jü a perde cun le svilup dl turism, a pié ia dai agn Sessanta, s’àl ćina al dedaincö mantignì ćiamò cotan de chël savëi popolar y tradizional carateristich de chisc raiuns.
De generaziun en generaziun él por ejëmpl gnü tramanè le valur dla fede, dër sterch tles valades ladines, y laprò él inće gnü dè inant zacotan de tradiziuns: ponsun ala incuntada de düć i ladins vigni ann tl santuare de Baissiston l’ultima domënia de setëmber sciöche sëgn de rengraziamënt, o al pelegrinaje vigni trëi agn di badioć (acompagnà en pert inće da n valgügn dles atres valades) al santuare de Jeunn. Sce chëstes é les döes prozesciuns plü importantes, nen mànćel nia de chës mëndres ia por l’ann y te vigni valada. Sambëgn él inće tröpes d'atres festes che arichësc la vita dla popolaziun ladina: insciö por ejëmpl le tëmp dl Advënt (cun la tradiziun d'arjigné la gherlanda, fà la cripele o le lëgn) sciöche preparaziun al Nadè, o le tëmp dla Carsëma (canche al vëgn arjigné la granara d’orì, intënt i üs y arjigné le benedì) sciöche preparaziun ala Pasca. Mo inće por le tëmp da d’isté o da d' altonn ne mànćel nia val’ pice sëgn che lascia recordè la maniera de vire de nüsc antenać. Ponsun ma ala bela festa de Santa Maria dal Ciüf (canche les patrones porta le ciüf te dlijia a lascè benedì), tignida te dötes cinch les valades sciöche sëgn de rengraziamënt amesa l’isté. Ponsun ala festa da Gnissant cun la tradiziun de ti scinché al fioc o ala fiocia le ćiaval o la iarina.
A pert les festes ia por l’ann, à les tradiziuns y les usanzes de dlijia inće amarscè i vari dla porsona. Un di momënć plü rić de tradiziuns y de usanzes é chël dl matrimone: dantadöt zacan ê chësta na gran ocajiun por i dè vita a chës cherdënzes che dê i portè fortüna ai dui jogn che â intenziun de mëte sö na familia. Bele dal vistimënt, dal ćiapel y dai simboi che jogn y manco jogn â ados, capîn sciöche vignun se relazionâ ai novic. Le dé â sü momënć dà dant avisa, dal momënt canche i dui impormetüs lovâ inćina canche ai podô s’un jì a dormì. Al dedaincö s’à tröc de chisc elemënć pordü (insciö por ejëmpl nen él ma plü püć de chi che fej fortaies canche ai va a mëte sö la noza, de chi che leva dadoman adora en le dé dla noza a dì la corona cun la uma o de chi che arjigna la novicia falza denant che ti surandè la dërta al mënanovicia). Mo intanć de chisc sëgns é impò stà bogn de suravire le tëmp dles gran mudaziuns. Insciö vëgnel tres ćiamò fat la parada o condüt adalerch la ćioura müla por i fredesc o les sorus plü vedles di novic che é ćiamò da maridé.
Scebëgn che la religiun y la dlijia sides un di pilastri plü importanć por la jënt ladina, ćiàfon inće intan de usanzes y de tradiziuns che à da nen fà plü co ater cun la vita da paur da vignidé. Iadô le sié ite le ćiampoprè y le zidlé armënć s’ascógnel dötes les conescënzes popolares che ti à pormetü ala jënt dles valades ladines da cherié n so monn cultural.
Inće i momënć plü plajors, sciöche les segres, é rić de simboi: ponsun ma ales tröpes sgolosaries tipiches de vigni post che vëgn tres ćiamò arjignades ca o ai rituai danter jones y jogn (interessanta la tradiziun de scinché ia i përs ales jones - chëres de Badia i ciafa en marćé de San Francësch deperpo che chëres da Urtijëi po i pié do en Segra da Sacun).
Mo la usanza plü bela che se mantëgn tres ćiamò é chëra de jì a davagné jö la bambona portada inant dai mituns: chësc sciöche sëgn de bona fortüna por pici y gragn.