Provinza Autonoma de Bulsan - Südtir – Abteilung Generic

Storia

Les raîsc linguistiches danter ladin dles Dolomites y rumanc – che vëgn confermades però ma da na pert dai filologs – va derevers de 2000 agn. Te chësc tëmp à popolaziuns celtiches y retiches colonisé perts dla Svizera sudorientala y les valades alpines dlungia tla pert dl nordost dla Talia.
L’ann 15 dan Crist à i romans sotmetü chisc raiuns y i à metüs pro la Provinzia dla Raetia (plü tert Raetia prima).
Por ći che reverda la politica teritoriala à i raiuns d’insediamënt di rumanc y di ladins dles Dolomites do la tomada dl impêr roman albü n svilup dër desvalì. Impormò secui plü tert, plü avisa a pié ia dala fin dl 19. secul, àn indô metü man de cherié contać plü intensifs danter i dui grups linguistics. De un n vers êl inlaôta i filologs che se dê jö cun les analogies di dui lingac, dl ater vers él gnü a se le dè n arvijinamënt di dui grups linguistics porvia dla tëma che trami i lingac de mendranza foss tres plü al prigo. Ti Grijuns à le movimënt linguistich che ê pié ia sön chëra (la conesciüda “renascënza rumancia”) portè dl 1938 al reconescimënt dl retoroman sciöche cuarto lingaz statal dla Svizera. La Ladinia, che aldî inćina te chël momënt pro l’impêr asburgich, é do la pröma vera mondiala rovada pro la Talia y à ti agn ‘20 subì le fascism: le ladin gnô aratè n dialet talian, le raiun linguistich partì sö te trëi provinzies. Chësta tripartiziun é dötaurela dan man.
La secunda pert dl 20. secul ti à portè a trami i grups linguistics n mioramënt dla situaziun politich-linguistica. Por la regiun Trentin-Südtirol él da recordè le pröm statut d’autonomia dl 1948 cun chël che i ladins é gnüs reconesciüs sciöche grup etnich, dl 1951 ési spo gnüs definis - cun n decret dl Presidënt dla Republica - grup linguistich. Tla esecuziun dl statut d’autonomia él gnü portè ite tla Val Badia y te Gherdëna le sistem scolastich paritetich. Cun le secundo statut d’autonomia dl 1972 él ćiamò n iade gnü miorè i dërć por le grup etnich. Por i retoromans rapresënta les revijiuns dla costituziun federala (1996/2000) y la costituziun cantonala (2003) schöche inće la lege ciantunala che reverda le lingaz (2008) peres miliares importantes. Atualmënter vëgnel laurè fora dërć por le lingaz a livel federal. N sostëgn important rapresënta implü ćiamò la Cherta di lingac de mendranza y dles regiuns dl consëi d’Europa (ratifiché dala Svizera dl 1997, sotescrit dala Talia dl 2000). Inće sce al vëgn fat tröc sforc a livel politich-linguistich, devënta i numeri di abitanć pro trami i grups tres mëndri (livel 2000: ca. 60.000 retoromans; ca. 30.000 ladins dles Dolomites). Chësc svilup é lié en pert al trend demografich general. Mo al mostra inće sö tlermënter le bojëgn de mosöres de promoziun atuales.