Vopna da las Trias Lias
Foto: Wikipedia
Storia » Storia lingustica »
Rumantschia
L’ann 15 dan Cr. à Drusus y Tiberius – i fis de lëgn dl imparadù Augustus – concuisté i raiuns alpins, che ess plü tert formè la provinzia dla Rezia.
Inće sce al ne corespogn nia daldöt che le retoroman é nasciü l’ann 15 dan Crist, à i avenimënć politics de chësc ann cherié les fondamëntes por le svilup de chë pert dl latin vulgar che ess man man portè al svilup de un di lingac neolatins.
An sa püch di raporć linguistics che i romans à incuntè tl momënt che ai à concuisté i raiuns alpins. An se vëgn sön le fat che al ê tl raiun alpin de plü popolaziuns che viô adöm; i celć y i reć pê ester stà chilò i plü importanć. I celć alda pro la familia linguistica indogermanica, l’ordinamënt di reć ne n’é nia sigü. Al dedaincö tìrel dant la minunga che i reć ne sides nia stà indogermanics. Tles valades di Grijuns d’al dedaincö à i reć bonamënter colonisé ma la Engiadina Bassa.
Por la storia dl rumanc é la situaziun linguistica dl raiun alpin al tëmp dla romanisaziun important ma tl ćiamp dla toponomastica y te na picia pert tl lessich di apelatifs. Le 2-2,5% (400-500 parores sön incër 20.000) dles parores rumances é preromanes, c.ô dì che ara ne va nia da les splighé tres na raîsc latina. Les parores preromanes alda por le plü pro les espresciuns che à da nen fà cun les formes dla contrada, cun la fauna, la flora y l’alpicoltöra. N valgönes parores s’à mantignì inćina incö: p.ej. crap, grip (crëp), tschut (biscia), ampuauna (ampöma), alaussa (velcena). Al é demorvëia che na gran pert di toponims rumanc ais na provegnënza preromana (p.ej. Ardez, Zernez, Brigels, Ilanz). La maiù pert dl patrimone linguistich rumanc à raîsc latin(vulgares).
I contać cun le nord germanich, che é stà determinënć por la storia dl rumanc, mët bele man tl tëmp di romans. Les prömes invajiuns d’alemans é bele stades amesa le 4. secul. Tres orientamënć nüs sides politics co etlesiastics él antergnü dal 8. secul incà man man na germanisaziun dla Rezia. Inće ti raiuns te chi che le rumanc ê bun da se tignì é le lingaz gnü influenzè relativamënter tröp (lessich, morfologia, sintassa, fonetica). La penetraziun di germans à fat pié ia plü o manco le medem svilup linguistich sciöche al ê antergnü n valgügn secui denant cun le latin. Ejëmpli de parores germaniches tl rumanc é p.ej. baud (bald < BALDA), guaud (Wald < WALDA), giavischar (wünschen < GAWUNSKIA).
Dl 16./18. secul àn metü man da codifiché le rumanc. I impulsc dezisifs che gnô a se le dè por la creaziun de n lingaz leterar gnô dà dala reformaziun (pian ia dala Engiadina Alta) y dala cuntrareformaziun catolica. Dl 19. secul à la urbanisaziun tecnica dles regiuns da munt y le turism florënt metü al prigo le rumanc. De plü personalitês à invié i rumanc a defëne so lingaz. Chësc à condüt a na nöia reflesciun di valurs respet al lingaz rumanc. Dl 1938 é le rumanc gnü reconesciü dala popolaziun y dales tlasses sciöche cuarto lingaz nazional svizer.