Storia » Storia lingustica »
Ladinia
La storia dl lingaz ladin pëia ia cun la storia de sü colonisadus, en pröma ligna cun chëra di romans, rovà adalerch te chisc raiuns a sotmëte les popolaziuns che s’â bele lascè jö denant chilò. Dal inom dl lingaz en chestiun él saurì da capì che al é lié dër tóch cun le latin, le lingaz condüt adalerch impröma da soldas y spo da comerzianć y sciacri che gnô da Roma.
Le teritore ladin é gnü concuisté te tëmps desvalis: la pröma a se sotmëte al impêr roman é stada la Galia Cisalpina, bele tl III secul dan Crist. Spo él gnü fondè Aquileia dl 181, da olache al é pié ia la romanisaziun di paleoveneć y di carni. Dl 35 pon aratè stlüta jö la concuista de Ćiadura, deperpo che la Rezia gnô concuistada dl 15 dan Crist. La politica aplicada dai romans y dantadöt da Cesar August ê na politica de pêsc, zënza de gran batalies o veres.
Por ći che reverda le lingaz ne n’él nia restè cis tröp di resć reć o celtics, chël ô dì di lingac che gnô baià te chësc raiun denant che al rovass adalerch i romans. N valgönes parores che s’à mantignì y che é rovades inćina nos é por ejëmpl “bedoi”, “brama” o “dlasena”. D’atres, sciöche “barantl”, “crëp”, “morona”, “nida” o “roa” é inće plü vedles y ne po nia gnì metüdes pro les parores de provegnënza latina; porchël vëgneres por le plü aratades pert dl lessich alpin de na eté dan la concuista di romans.
En cunt dla pronunzia pêl che le “ü” dl fonem /ū/ lunch latin, presënt al dedaincö ma plü tla varianta dla Val Badia mo n iade slarié fora cotan deplü, sides n elemënt che provëgnes dal sostrat celtich. Por le rest presënta le ladin dles Dolomites feter döt ma carateristiches che se lascia splighé da na basa latina, sides por ći che reverda la formaziun dles parores co inće les parores instësses. Ponsun ma a parores sciöche “plöia” (dal latin PLUVIA(M)), “fre” (dal latin FRATRE(M)) o “će” (dal latin CAPUT).
A influenzè, smendrì y ćinamai baratè fora l’elemënt neolatin ti idioms alpins él spo plan plan gnü a löm le germanich, importè da popolaziuns dl’Europa zentrala. Dal VI secul do Crist s'à chëstes sburlé man man cuntra süd. Le prozès de germanisaziun s’à slarié fora tres deplü, tan che al é tosc rové a d’arjunje les valades dlungia chëres ladines d’al dedaincö. I raiuns neolatins ti lasciâ tres plü lerch ai concuistadus dl nord y chi che baiâ ladin gnô tres demanco. Inće ti raiuns olache al s’à mantignì le ladin él gnü surantut n gröm de parores germaniches y sciöche al ê bele gnü fat dal latin n valgügn secui denant, insciö s’à inće le germanich moiü te de plü livì, tan da tochè sides la fonetica co le lessich, sides la morfologia co la sintassa.
Pert dl sostrat germanich fej por ejëmpl parores sciöche “stlet” (da “schlecht”), “galber” (da “Gärber“) o “plata” (da “Blatt”). Tla sintassa à le germanich renforzè chël fenomenn che gnô dant n iade inće ti dialeć talians dl nord, tl franzesc antich o te d’atri idioms neolatins, chël ô dì la oblianza d'avëi te vigni pinsier le soget, carateristica dötaurela tipica dl todësch y sambëgn inće di idioms ladins.