Iustitia
Foto: http://www.flickr.com/

Sorvisc publics » Situaziun iuridica »

Rumantschia

Livel federal:
Le dërt linguistich svizer se basëia fondamentalmënter sön l’art. 70 dla costituziun federala sciöche inće sön le dërt costituzional reconesciü dal tribunal federal. La liberté linguistica vëgn tratada te manires desvalies, aladô de sciöche ara vëgn adorada: tles relaziuns danter porsones privates o tles relaziuns danter porsones privates y le stat. Dl 1938 él gnü reconesciü le rumanc, dlungia le todësch, le franzesc y le talian sciöche lingaz nazional; le todësch, le franzesc y le talian varô chilò sciöche lingac ofiziai.
Dl 1996 à le popul svizer aprovè n articul sön le lingaz comedé dla costituziun federala y dl 1996 vel le rumanc a livel federal sciöche lingaz aministratif parzial. Chësc ô dì che tles relaziuns cun porsones de lingaz rumanc pol inće gnì adorè chësc sciöche lingaz aministratif dla federaziun.
Tla costituziun federala nöia (2000) él inće stè la promoziun culturala dla federaziun che à ciafè na fondamënta costituzionala (articul 69). Por realisé sü dovëis é la federaziun obliada da tignì cunt dla varieté culturala y linguistica dl raiun.
D’atri articui che reverda le rumanc tla costituziun federala nöia reporta, che...

  • decreć dla federaziun de faziun particolara mëss gnì traslatà sciöche ediziuns singoles por rumanc

  • canche al vëgn lité na licara y n licare dl tribunal federal mëssel gnì tignì cunt de na rapresentanza dl lingaz aministratif.

  • i licari y i partis mëss adorè un di lingac nazionai dla federaziun.

Livel ćiantonal:
Tla Svizera él vigni ćiantun che é responsabl por le lingaz. Ma tl ćiantun di Grijuns vëgnel adorè trëi lingac (todësch, rumanc, talian). La lege sön le lingaz rumanc (2007) rapresentëia le renforzamënt dl trilinguism sciöche dovëi dl ćiantun y dl comun. Por arjunje chësc travert regolamentëiel...

  1. L’adoranza di lingac aministratifs ćiantonai todësch, rumanc y talian tres les autoritês ćiantonales (Gran Consëi, govern, aministraziun, tribunai ćiantonai). Por les prozedöres di tribunai ćiantonai à düć trëi i lingac aministratifs ćiantonai le medem valur.
  2. Sciöche le rumanc y le talian dess gnì mantignis y sovenzionà:
    Le ćiantun ti dà n contribut ala Lia Rumantscha (LR), ai Pro Grigioni Italiano (PGI) y ala Agentura da Novitads Rumantscha (ANR). Le ćiantun po inće ti dè contribuć ai comuns, a d’atri ënć iuridics publics sciöche inće a privać.
  3. Aladô de ći criters che i lingac aministratifs mëss gnì adorà ti comuns y ti cërtli politics:
    comuns cun na porcentuala de almanco le 40 porcënt de mëmbri che alda pro na comunité linguistica arpada vëgn aratà comuns da un n lingaz. Te chisc comuns é le lingaz arpè lingaz aministratif de comun.
    Comuns cun almanco le 20 porcënt de mëmbri che fej pert de na comunité linguistica arpada vëgn aratà comuns da de plü lingac. Te chisc comuns é le lingaz arpè un di lingac aministratifs de comun.
    Por la determinaziun dla porcentuala de na comunité linguistica se basëion sön i resultać dla ultima cumpëda dla jënt federala.
    I comuns regolamentëia te süa legislaziun le lingaz scolastich por l’insegnamënt tla scora elementara aladô di prinzips de chësta lege. Ti comuns olache al vëgn adorè un n lingaz vëgnel insigné sciöche pröm lingaz le lingaz aministratif. Ti comuns olache al vëgn adorè de plü lingac vëgnel insigné sciöche pröm lingaz le lingaz arpè.
    Ti comuns olache al é almanco le 10 porcënt de mëmbri che alda pro na comunité linguistica arpada mëssel gnì pité tl tëmp dla scora d’oblianza rumanc o talian.