Tschlin
Foto: Wikipedia


Geografia »

Paisc dla Rumantschia

Le ćiantun di Grijuns é le ćiantun plü gran por ći che reverda la spersa y chël plü oriental dla Svizera. Le teritore di Grijuns se sleria fora sura döta la pert sudorientala dla Svizera y al é caraterisé dantadöt da na contrada da munt y da valades.
La contrada alpina cun i crëps alć à caraterisé dassënn la strotöra d’insediamënt y la cultura. Denant che al se svilupass le turism tl 19. secul ê la maiù pert di paîsc cotan plü pici co al dedaincö. Ćiamò åëgn ne n’à degun comun rumanc plü co 3.000 abitanć.
Le raiun linguistich rumanc tradizional é formè da cin regiuns linguistiches. La Surselva (regiun dl Rhein Anteriur) tol ite le gran setur nordozidental. Ti Grijuns zentrai gnôl baié rumanc zacan feter sura döt le teritore dl Rhein Posteriur, al dedaincö vëgnel ćiamò adorè te perts dla Val Schons, tl Surmeir y tla Val d’Alvra. Domleschg, che é ti Grijuns zentrai, y Heizenberg ne po nia plü gnì aratà pro le raiun idrografich rumanc. La Engiadina y la Val Müstair forma incër l’Inn le raiun linguistich rumanc sudoriental.
Le raiun dl Rhein Anteriur vëgn definì dales fontanes inćina olache al va adöm cun le Rhein Posteriur (a La Punt), sciöche Surselva. Dal momënt che la sedimentaziun corida jö dassënn da lëgns dla roa de Flims despartësc dal punt d’odüda geografich-cultural la Pert dessura, vëgnera despartida te Sutselva (sot le bosch) y Surselva (sura le bosch). La pert plü alta dla Surselva mët man tla Val Russein. Chësta valada despartësc le vedl raiun cultural rumanc cun le “paîsc plü alt” Sumvitg (summus vicus) dala pert plü alta dla valada, plü o manco dejabitada denant che al gniss fat sö le convënt de Disentis (mëteman dl 8. secul).
Ala Sutselva se liëiel la Val Schons. La valada dassënn germanisada se sleria fora tl raiun idrografich dl Rhein Posteriur dala fin dl Reno die Lei ćina al valun dla Via Mala.
L’inom dl Surmeir à da nen fà cun na strënta, le “Crap Ses”. Al forma adöm cun le Pass dal Güglia (Surmeir – Engiadina Alta) öna dles vies de comunicaziun plü importantes di Grijuns. Le transiamënt sön le ju à dagnora albü na influënza importanta y desvalia sön la contrada y sües trasformaziuns. Les tröpes ruines de ćiastì y de tors de defenüda fej referimënt ala importanza dla strada.
La Val d’Alvra ti somëia te süa formaziun al Surmeir, mo al à cotan de manco abitanć. La gauja por chësc insediamënt menü é da ciafè tla natöra a relief; la Val d’Alvra é cotan plü strënta co le Surmeir.
La Val d’Alvra y le Surmeir forma le raiun idrografich dl surmiran sciöche idiom zentral dles cin variantes rumances. Ala Val d’Alvra se liëiel la Engiadina Alta. Sciöche Engiadina Alta vëgnel definì le raiun idrografich dl Inn, dala fontana inćina Punt Ota (n vedl punt danter Cinuos-chel y Brail). Sot le Punt Ota él la Engiadina Bassa. Le Punt Ota rapresentëia le confin linguistich danter i dui idioms puter (Engiadina Alta) y le valader (Engiadina Bassa). Pro les pizes dla Engiadina Alta âldel n gröm de crëps de 3.000 m, le crëp plü alt di Grijuns é le Piz Bernina, de 4.049 m.s.l.m.
La Engiadina Bassa é la continuaziun dla Engiadina Alta tla direziun nordorientala. La valada s’arbassa da Punt Ota (1560 m) ćina Schalkhof (1010 m), sot Vestmezia, olache l’Inn forma le confin statal cun le Tirol. Ala Engiadina Bassa se liëiel cuntra süd la Val Müstair. Tl cadrel Zernez – S-chanf – Pass dal Fuorn – Scuol él inće le parch nazional dla Svizera.