Provinza Autonoma de Bulsan - Südtir – Abteilung Generic

Cultura » Musiga »

Ladinia

Scebëgn che al ne sides gnü tramanè praticamënter nia da vedlamënter incà, à la musiga na tradiziun lungia tles valades ladines. Bele dl 1790 él gnü metü sö la pröma musiga (chëra de Urtijëi) y man man che i agn passâ à spo vigni paîsc ciafè la süa. L'ultima é gnüda metüda sö dl 2006 ta Fodom. Dlungia le grup musical él feter te vigni paîsc inće n cor de dlijia, che à la funziun d'abelì les festes de dlijia.
Por descrì en cört la tradiziun musicala pol gnì nominé sciöche pröm profescionist Jan Batista Runcher de Badia, nasciü dl 1714 y mort a Trënt l’ann 1753. Ël à fat conësce so talënt dantadöt a Aunejia y a Trënt, olache al à laurè sciöche organist y musizist. Deplü é inće les operes musicales che al à componü (publicades impormò tl XX secul), danter l’ater n melodram che porta le titul “Achille in Sciro” presentè por le pröm iade a Aunejia l’ann 1747.
Plü o manco dl medem tëmp é inće le gherdëna Matie Ploner (1770-1845), inće ël organist y musizist, impröma a Ćiastel y spo plü tert a Porsenù. Sciöche Runcher, insciö à inće Ploner metü jö de plü tòć de musiga liturgica, che é dî alalungia gnüs aratà pordüs y che é impormò gnüs publicà l’ann 2004.
Por ći che reverda la musiga popolara va i pröms documënć indô al mëteman dl Otcënt. De chisc tëmps él gnü scrit sö les prömes ćianties y les prömes melodies. De gran importanza é les döes inrescides fates sön le ćiantè popolar: la pröma da pert de Theodor Gartner i pröms agn dl 1900, la secunda fata da Quellmalz ti agn incër le 1940. Sce Gartner ê rodè da ćiasa a ćiasa por scrì sö les ćianties ladines, spo à Quellmalz registré por le pröm iade sön na vëta magnetica les formes dl ćiantè y dl sonè popolar de chi tëmps.
Cun la istituziun dles scores de musiga ti agn ’70 àn metü man da desfarenzié tres deplü les sorts musicales portades inant. Al nasciô i pröms grups de musiga moderna, al gnô organisé les prömes festes rock. Na gran sbürla ala musiga moderna ti é gnüda dada ti agn ’90 dala Union Generela di Ladins dla Dolomites do che an à metü man d’organisé «Ladiniatour»: cun chësta manifestaziun tignida vigni dui agn a rotaziun tles cin valades, orôn lié adöm dötes les jones y i jogn che à ligrëza cun la musiga y ti dè na ocajiun por imparè da se conësce y da se baratè fora idees. Cun le medem spirit vëgnel inće metü a jì «Ćiantede cun nos», na manifestaziun a chëra che al é dantadöt i mituns da scora che tol pert, o le «Dé dla Ćiantia ladina», organisé dal Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü che ti dà la ocajiun ai cors dles cin valades de rové adöm y da imparè da se conësce.
Dlungia l'ativité musicala di cors s'àl inće formè na generaziun de ćiantauturs y de musiga rock (Iaco Rigo, Alexander d'Al Plan, Jan Daniel Granruaz, Acajo, The Pëufla y i.i.).
Da recordè chilò inće n valgügn ladins che s’à fat conësce dantadöt foradecà y che à arjunt cun süa ert de gran suzesc: le pröm da nominé é le gherdëna Giorgio Moroder da Urtijëi, che vir al dedaincö tla California, che à scrit danter l’ater la musiga por de plü films y che à inće davagné l'OSCAR impara. Tl ćiamp dla musiga jazz é le jonn Alessandro Trebo da San Martin de Tor tl laûr d'arjunje tres de mius resultać. Inće ël à bele componü musighes por films y tignì conzerć de alt livel sides a London co a New York.
Sce al ti sa bel ai ladins da fà instësc musiga, spo sai inće da aprijé les notes fines de musizisć y ćiantarins foresć. Por arichì ćiamò deplü la pîta musicala él gnü metü sö tla Val Badia la uniun “Badiamusica”, che organisëia vigni ann de plü conzerć y festivai de musiga dantadöt tlassica. Na uniun paralela él inće te Gherdëna: inće chilò vëgnel pité conzerć de livel alt: te chëstes ocajiuns àn  plü gonot podü aprijé les beles usc dles ćiantarines liriches dl post, Milena Rudiferia, Sabina Willeit y Manuela Demetz o l'orchestra Sonoton, metüda sö dl 1992.