Foto: La Usc di Ladins

Media »

Media Ladinia

La informaziun por ladin da pert di media é rovada relativamënter tert tles valades dolomitiches: scebëgn che n valgügn studënć universitars da Desproch ess bele dl 1905 porvè da mëte sö n foliet nominé L’amich di Ladins, éra impormò dl 1949 jüda da mëte adöm n foliet (Popul Ladin) che ess la poscibilité de rové te dötes les ćiases incër le Sela. Dl 1972 é chësc foliet passè tles mans dla Union Generela di Ladins dla Dolomites, che s’à fistidié da mëte sö na redaziun te vigni valada. L’inom dl foliet é mudé de plü iadi: da Popul Ladin éson impröma passà a Nos Ladins, por rové spo tla finada a La Usc di Ladins, inom che le foliet porta dötaurela. Tl pröm gnô chësta plata fora n iade al mëis, deperpo che cun le 1990 s’àra trasformè te na plata edemala. Süa funziun soziala é dagnora stada la divulgaziun dla storia y dla cultura ladina, mo zënza se desmentié sides la trasformaziun co le progrès sozioeconomich dla jënt dl post. Por ći che reverda le contignü di articui, respidlëia la despartiziun dl foliet inće la despartiziun geografica: do da na pröma pert che tol ite articui por le plü de politica y d'atualité, vëgnel na pert plü spezifica che reporta articui de cronaca ponsà por n publich plü strënt. Sce i pröms articui vëgn scrić tla varianta standard, vëgnel adorè por i articui de vigni seziun l’idiom de valada.
Dlungia La Usc di Ladins pon ciafè articui scrić por ladin tl Gazzettino che vëgn lit dai ladins dla provinzia de Belun y ti dui gran folieć da vigni dé che röia tles ćiases de Badia y de Gherdëna Dolomiten y Alto Adige. Le Dolomiten ti resservëia dal 1982 incà intan de lerch a sü leturs ladins: tl pröm gnô chësta plata fora n iade al’edema cun le titul Cinch valades, öna na jënt, incö vëgn chësta plata fora trëi iadi al’edema cun le titul Dala Ladinia. I articui publicà reverda dagnora argomënć che à da nen fà cun la Ladinia, ai po ester scrić por todësch o te öna dles döes variantes de Badia o de Gherdëna. Tl Alto Adige deperpo vëgn fora chësta plata dal 1979 incà. Por ći che reverda le cërtl de leturs é chësc n pice pü plü ampl, dal momënt che al tol inće ite, dlungia tesć scrić por talian, articui metüs jö tles atres trëi variantes ladines da Suramunt.
Tl radio y tla televijiun é les prömes noeles gnüdes trasmetüdes dl 1946. Por mirit de n valgügn inteletuà y idealisć a chi che al ti stô a cör la chestiun ladina, àn metü man de cöie adöm informaziuns sön ći che al sozedô tla Ladinia y da les lì dant tl radio. Ćina dl 1953 ne gnôl nia trasmetü regolarmënter, mo spo, cun le sostëgn dla Union Generela di Ladins dla Dolomites, éra jüda da mëte sö na rubrica regolara che gnô menada en ona dui iadi al’edema. Dal 1962 incà vëgnel, dlungia les noeles, inće trasmetü trasmisciuns culturales. Al dedaincö pon ascutè sö le radio ladin vigni dé dales 13.30 ales 14.00: a pert le lönesc y la jöbia vëgnel lascè aldì inće na trasmisciun culturala dal inom La Copa dal Cafè. Dassëra deperpo vëgnel pité n notiziar plü cört cun dedô ćiamò la trasmisciun culturala Dai Crëps dl Sela.
Por ći che reverda la televijiun àn fat dai 22 de jenà ai 25 de jügn dl 1979 n valgügn esperimënć por odëi sce de te’ trasmisciuns ess albü suzès y dal 1988 incà vëgnel mostrè regolarmënter le notiziar ladin. Sce al gnô trasmetü tl pröm ma dui iadi al’edema (le mertesc y la jöbia), vëgnel dal 1996 incà trasmetü vigni sëra cin menüć dan les ot, chël ô dì püch dan la Tagesschau todëscia. Implü vëgnel ćiamò mostrè la jöbia sëra plü o manco dales 20.30 ales 21.00 de plü trasmisciuns culturales (danter l’ater Bancorin, Paladina y Eurotv).
Da recordè chilò inće les trasmisciuns ladines de Silvano Ploner sön RTTR, na rëi televisiva privata che an po odëi te döta la regiun Trentin-Südtirol.
Dlungia le radio ofizial él implü ćiamò zacotan de rëis privates che trasmët informaziuns por ladin, insciö por ejëmpl Radio Gherdëina te Gherdëna, Radio Studio Record te Fascia o Radio Cortina t’Ampëz. Tla Val Badia à gaujes economiches oblié la rëi privata Radio Ladinia, metüda sö ti pröms agn ’70 da n valgügn rapresentanć dles uniuns culturales, da gnì dada sö.
Ći che ti manćia dötaurela ala mendranza ladina é n’agenzia de stampa. Tl organich dl ofize stampa dla Provinzia de Balsan ti vëgnel resservè n post ai ladins, cossa che pormët almanco de slarié fora les comunicaziuns provinziales por ladin.