I cin idioms rumances: sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader.
Cultura » Lingaz »
Rumantschia
Le raiun idrografich dl rumanc ti Grijuns tol ite i raiuns dl Rhein Anteriur (Surselva), en pert raiuns dl Rhein Posteriur (Sutselva), Oberhalbstein y Albulatal (Surmeir), la Engiadina Alta y Bassa sciöche inće la Val Müstair. Vignun de chisc raiuns à n so idiom. I cin idioms vel sciöche lingaz scrit rumanc. I lingac de scritöra ne n’é baldi nia bogn da trà adöm döt le spectrum dles variantes locales.
Dal 1982 incà esìstel cun le rumanc grijun n lingaz de scritöra rumanc che va sura i confins raionai fora, chësc lingaz é gnü detlarè dl 1996 sciöche lingaz aministratif y iuridich ofizial dla Federaziun y dl Ćiantun di Grijuns.
Inćina la secunda vera mondiala ê la cultura rumancia na cultura rica, portada dai paurs, dai artejans, che à por na gran pert inće caraterisé le lingaz. Al dedaincö é chësta cultura te tröc posć di Grijuns gnüda corida da na cultura plü o manco globalisada. Le svilup economich ti à tut ai grijuns inće por ći che reverda le lingaz sües raîsc: le vedl lingaz di paurs y di artejans s’à inforestì te sü confrunć y le monn modern se fej tres plü lerch tles valades rumances tres la iesta todëscia o ingleja.
La isolaziun di idioms y le contat megher danter i rumanc dles singoles valades à portè al fat che al ne se svilupass inćina incö ćiamò degun dër sentimënt d’identité rumanc.
La linguistica s’à dè jö por le pröm iade incër le 1850 cun le lingaz rumanc. Dl 1873 à Graziadio Isaia Ascoli publiché süa inrescida, te chëra che al analisâ düć i dialeć rumanc dl Oberalppass fora y jö por düć i Grijuns y inant plü a oriënt tres le ladin dles Dolomites y le raiun furlan inćina al golf de Triest. Ascoli ê pié ia dal fat che i dialeć de chësc raiun foss framënć de n raiun linguistich che tacâ adöm n iade. Plü o manco dal 1910 incà vëgn chësta minunga dassënn metüda en discusciun (Questione ladina). Tlassificaziuns plü modernes, realisades cun mesi linguistich-statistics (dialetometria) pê indere confermè daldöt la definiziun de Ascoli.
Chilò déssel ma gnì schizé n valgönes carateristiches che vëgn tres indô tutes ca sciöche carateristiches dl raiun retoroman:
Le mantignimënt dl –s ala fin dla parora ciafa tres indô na posiziun ezelënta sciöche carateristica linguistica. Insciö forma döt le rumanc (cun öna na ezeziun) le plural di sostantifs cun –s:
Il mir < ILLO MURU “le mür” - ils mirs < ILLOS MUROS “i mürs”
La ezeziun nominada por la formaziun dl plural reverda i partizips debli dl perfet tl sursilvan, che mostra sö tl mascolin n plural cun –i.
Il delegau – ils delegai l’inćiarié – i inćiarià
Chësta isola di plurai cun –i te n mer de plurai cun –s rapresënta n arcaism tla morfologia dl rumanc, ajache ara desmostra n stadium dla flesciun cun dui caji.
N ater indize por la flesciun cun dui caji, sciöche i la conesciun dal franzesc dl Tëmp da Mez, vëgn dal –s dl predicatif tl caje di agetifs tl sursilvan:
Il caschiel ei buns. Le ćiajó é bun.
Dlungia le mantignimënt dl –s ala fin dla parora presënta le rumanc inće la sort de plural latina dles vedles parores neutrales ILLA CORNUA; ILLA BRACHIA cun le mantignimënt dl articul original ILLA > la:
La corna i corgn
La bratscha i brac
A desfarënzia di atri lingać romanics formëia formëia i idioms rumanc nia le futur cun HABEO, tipich di atri lingac neolatins: le futur vëgn formè cun le verb VENIRE:
El vegn a scriver al scriarà il écrirai
D’atres informaziuns sön chësc:
Liver, Ricarda: Rätoromanische. Eine Einführung in das Bünderromanische. Tübingen, 1999.
Lexikon der romanistischen Linguistik (LRL). Hrsg. von G. Holtus, M. Metzeltin, Chr. Schmitt, vol. III: Rumänisch, Dalmatisch/Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch. Tübingen, 1989.
Rohlfs G.; Rätoromanisch, die Sonderstellung des Rätoromanischen zwischen Italienisch und Französisch. München, 1975.