Cultura » Leteratöra »
Rumantschia
I documënć scrić plü vedli conesciüs por rumanc é dl 10. secul: le conesciü “Würzburger Schriftversuch” (do le 950), la “Einsiedler Interlinearversion” (tentatif de traslatè danter les righes na pert de na pordica latina; 11./12. secul), le “Sprachdenkmal von Müstair” (framënt de na lege comunitara tla varianta dla Val Müstair dl ann 1389).
Le mëteman dla tradiziun scrita por rumanc pëia ia por le plü cun i agn 1527-1562 (Gian Travers, ćiantia storich-politica, 1527; Jachiam Bifrun, catechism, 1552; Durich Chiampel, test biblich, 1560). Aladô dles ultimes inrescides mët man la codificaziun dl rumanc bele dezegn denant y se forma fora dla problematica (diglossia rumanc-todëscia), insciö sciöche ara ê conesciüda tla Engiadina Bassa, tla Val dl Inn (Nauders) y tla Val Müstair/Val Venuosta Alta (inćina le 1500 daldöt rumancia) da inlaôta. I fins prinzipai por le suzès definitif dla codificaziun dl rumanc é porimpò i conflić de confesciun tratan la reformaziun y la cuntrareformaziun sciöche inće la storia politica dles trëi federaziuns. Tl tëmp de püć dezegn él nasciü insciö nia manco co cater variantes scrites dl rumanc.
Paralelamënter ala leteratöra religiosa él dantadöt gnü traslatè dal latin y dal todësch statues iuridiches y ordinamënć de paîsc.
Mo na dërta leteratöra por rumanc él impormò gnü a se le dè tla secunda pert dl 19. secul. Chësta s’à svilupé fora dla conesciüda “Renaschientscha rumantscha”, na nöia cosciënza ideologica di valurs y dla utilité dl lingaz rumanc.
Do la secunda vera mondiala s’àl svilupé man man la leteratöra rumancia, che tematisëia dantadöt la crisa de n monn vital y dla decadënza suzessiva de na cultura gnüda a se le dè te na spana de de plü secui.
La generaziun d’auturs plü jona se dà jö cun argomënć generai, cun chi che nosta sozieté vëgn confrontada.
Laprò vëgnel trasportè tl rumanc tres indô inće operes leterares da d’atri lingac.
Dl 1946 él gnü metü sö la uniun d’auturs rumanc (USR, inćina dl 2004 Uniun per la litteratura rumantscha, ULR).
Un o dui iadi al ann publichëiera la revista “Litteratura”, te chëra che scrituries y scriturs se dà jö cun argomënć che à da nen fà sides cun la leteratöra co inće cun i avenimënć atuai. La ULR organisëia dal 1990 incà a Domat/Ems vigni ann i dis de leteratöra rumancia (“Dis da Litteratura”), na manifestaziun che döra trëi dis ponsada por düć chi che é interessà ti Grijuns y foradecà ala leteratöra rumancia.
Al esist n gröm de libri por mituns, mo relativamënter püć libri por jogn scrić por rumanc.
Le liber por mituns bonamënter plü conesciü scrit por rumanc, che é gnü traslatè te n gröm d’atri lingac, é le Schellenursli/Uorsin de Seina Chönz, ilustré da Alois Carigiet.
Pro la maiù pert di libri por mituns y por jogn se tràtera baldi feter dagnora de traduziuns.
Por de plü informaziuns y biografies sön cer’ auturs y auturies rumanc:
Bezzola, R. (1979), Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Coira.
Deplazes, G. (1993), Funtaunas, tom 4, Coira.
Por ediziuns nöies:
Lia Rumantscha, da vëne online.