Cultura » Leteratöra »
Ladinia
La leteratöra dles valades ladines n’à nia metü man cun val’ poesia o cun val’ protlamaziun sciöche gran pert dla leteratöra mondiala. Chësta leteratöra de mendranza à sües raîsc tla tradiziun orala, chël ô dì tles liëndes y tles cunties che gnô tramanades a usc de generaziun en generaziun. Les liëndes ladines recorda n monn desvalì da chël che i scrić de n tëmp plü dlungia al nost reporta, ares cunta de n monn precristian y prepatriarcal, te chël che l'ëra â la maiù importanza. Ponsun ma a Dolasila, a Moltina, Luianta o Merisana che rapresënta dagnora le cör dla cuntia. De chëstes liëndes él ma püć documënć; a pert les inrescides de val’ scritur dl post (sciöche por ejëmpl Tita Alton da Calfosch o Hugo de Rossi de Fascia) é le laûr dl jornalist todësch Karl Felix Wolff chël plü de valüta.
Mo al é pa bëgn inće gnü scrit de dërta poesia y prosa, inće sce te n tëmp plü modern. Por rové pro chësc material unse da pié ia cun le XVII secul: chësc é le tëmp olache al vëgn scrit les prömes protlamaziuns: dl 1631 nen unse öna scrita por fascian, dl 1632 öna por fodom. Dl 1703 scrî le vësco Kaspar Ignaz von König na protlamaziun por cherdè ite i soldas: chësc test contëgn bëgn 250 parores badiotes.
Cun le 1800 mëtel spo man da gnì a löm les prömes traduziuns, i pröms stüdi scientifics y i pröms tentatifs poetics. Dl 1807 scrî Matie Ploner (1770-1844) 6 cunties popolares cörtes y 150 parores por gherdëna. I tesć plü de valüta é les döes rimes dal titul “La vedla muta” y “L vedl mut”. Ares vëgn aratades i pröms tesć poetics scrić por gherdëna. Tla Val Badia scrî plü o manco ti medems agn Tone Agreiter (1809-1840), le fi dl maester-mone da La Pli de Mareo, na rima frësca de bëgn 28 strofes por la noza de so fre. Mo le pröm poet ladin é dessigü le jonn marou Angelo Trebo (1862-1888): fora de süa man él gnü 27 rimes y trëi tòć de teater: “ Le ćiastel dles Stries” (1884), “Le Scioz de San Jenn” (1885) y “Trëi dis regina” (opera nia rovada). T’Ampëz scrî Joani Gregorio Domenego Caisar (1821-1867) na rima dal titul “Satira bela longa e piena de pear”.
Dlungia chisc tesć originai él inće gnü traslatè de plü operes: por badiot unse na traduziun dl catechism y di 10 comandamënć (dl 1836) o la “Storia de S. Genofefa” (1879), che porta inće le sot-titul “prum liber lading” traslatada da Jan Matî Declara.
Sce chisc é i pröms vari che la leteratöra ladina à fat por gnì fora de cöna, spo se möiera al dedaincö sön scines sigüdes: tröc é i scriturs che prô da portè a papier sentimënć y emoziuns, ligrëzes y pasciuns. I dui inoms plü conesciüs nia ma tles valades ladines mo inće foradecà é Rut Bernardi por Gherdëna y Iaco Rigo por la Val Badia. Rut Bernardi s’à fat n inom sides sciöche scrituria ladina co inće cun sü tesć por todësch, davagnan impara de plü pesć y ciafan reconescënzes de gran valüta. Ara s’à porvè plü o manco te vigni ćiamp leterar: ara à scrit n tòch de teater dal titul “Ladin defin”, le romann “Lëtres te n fol” che ara à inće traslatè por todësch y por ladin standard. Ara à publiché de plü rimes, sides sciöche publicaziun a pert co inće te de plü revistes, ara à dè fora na CD cun radiocunties y insciö inant.
Iaco Rigo à metü man süa ativité leterara cun la racoiüda de poesies “Momonć”, do da chëra che al à dè fora de plü vëtes de tesć musicai y publiché de plü cunties lunges y romanns: “Da doman le ćiarü”, “La fata”, “Les vites de Elena R.”, “La Maschera” y “Anastasia o L’aurela dla vita”. Rigo ne n’à nia ma scrit rimes y romanns, mo inće tòć de teater y de plü cunties cun chëres che al à inće ël davagné pesć de valüta nazionala y internazionala. Sce Rut Bernardi porta inant süa ativité da profescionista lëdia, se conzentran sön la leteratöra, é Iaco Rigo de profesciun jornalist pro la Usc di Ladins.
De gran importanza por le crësce dla leteratöra ladina é inće i concursc leterars che vëgn metüs a jì da de plü istituziuns y assoziaziuns (da recordè chilò les ativitês dl assessorat ladin dla Provinzia da Balsan) sciöche inće les revistes leterares, te chëres che düć chi che sënt d’avëi na vëna poetica po porvè fora süa ert. Öna dles revistes plü aprijades da scriturs ladins y nia é TRAS: chësc sföi (che vëgn dè fora dala lia Scurlins oramai da passa diesc agn) reporta poesia y prosa te dötes cinch les variantes ladines, tesć furlans y rumanc sciöche inće val’ test scrit por talian o por todësch.