Lia Rumantscha

 

Cultura » Istituziuns culturales »

Rumantschia

La istituziun linguistica plü importanta dla Rumancia é la Lia Rumantscha (LR). Ara é gnüda metüda sö dl 1919 dala Federaziun Rumancia. La LR se fistidiëia dla promoziun y dl mantignimënt dl lingaz y dla cultura rumancia tl raiun rumanc originar y foradecà. Ara promöi i idioms (indöt cinch: sursilvan tla Surselva; sutsilvan y surmiran tl Mittelbünden; valader y puter tla Engiadina) y la elaboraziun y l’ampliamënt dl lingaz unifiché rumanc grijun. Ara organisëia y realisëia proieć mirà che dess ti ester d’ütl sides al lingaz baié co inće a chël scrit. Da süa sënta a Coira infora sostëgnera y coordinëiera i laûrs dles organisaziuns regionales.

La LR pîta n gröm de sorvisc:

Elaboraziun y sconanza dl lingaz:

  • La LR mantëgn n so sorvisc linguistich, te chël che colaboradus y colaboradësses scientifics se dà jö cun la planificaziun linguistica moderna y laôra fora les fondamëntes linguistiches  (vocabolars, gramatiches, soft-ware linguistics y i.i.)
  • Traduziuns:
    La LR pîta n sorvisc de traduziun che à ti ultimi agn porvia dla gran domanda podü gnì laurè fora dassënn.
  • Consulënza y informaziun:
    La LR aconsiëia porsones singoles o inće organisaziuns canche ara nen va de chestiuns rumances.
  • Formaziun, elaboraziun:
    Chësc sorvisc dla LR se conzentrëia dantadöt sön les domandes dla elaboraziun y dla formaziun, sciöche inće sön le sostëgn y la consulënza tl caje de bojëgns scolastics. Implü acompagnëia la LR insegnanć tles scoles rumances, ara se dà jö cun la elaboraziun dl material d’insegnamënt y organisëia cursc de lingaz.
  • Promoziun linguistica y culturala:
    La LR à trëi zëntri de competënza raionai. Chisc é la Lia Rumantscha Surselva  y la Lia Rumantscha Center Ladin sciöche inće la Lia Rumantscha Grischun Central . Chisc zëntri se surantol l’animaziun culturala sciöche inće i laûrs de planificaziun y de coordinaziun por la promoziun di idioms raionai y dl rumanc grijun. Le laûr y la presënza ti raiuns vëgn al momënt amplié.
  • Laûr jonil:
    La LR sostëgn y promöi les formes desvalies dl laûr jonil rumanc, dantadöt la organisaziun jonila rumancia “GiuRu” (Giuventetgna Rumantscha) cun so foliet “Punts”.
  • Scolina:
    La LR manajëia te süa sënta prinzipala a Coira na scolina rumancia cun döes tlasses. Chësta scolina arjigna ca danter l’ater i mituns ales tlasses rumanc-todësces dla scora bilinguistica a Coira.
  • Ediziuns:
    La LR realisëia y vënn te süa botëga dai libri a Coira y ti zëntri raionai n gröm de libri, cassëtes y cd rumanc.
    Mo ara sostëgn inće operes rumances de d’atri editurs.

Pro la LR âldel chëstes uniuns linguistiches y culturales regionales y suraregionales:

  • Surselva Romontscha / Regiun Surselva (metüda sö dl 2006); organisaziun gnüda a se le dè sön la basa dla Romania (metüda sö dl 1896) por les regiuns catoliches dl Rhein Anteriur.
  • Uniun dals Grischs (UdG) / Engiadina, Val Müstair /Bergün (metüda sö dl 1904)
  • URS  Oberhalbstein, Albulatal (metüda sö dl 1921)
  • Renania / raiuns reformà dla valada dl Rhein (Anteriur y) Posteriur (metüda sö dl 1922); Surselva Romontscha à surantut dl 2006 i raiuns dla valada dl Rhein Anteriur.

Uniuns suraraionales cun funziuns speziales:

  • Societad Retorumantscha (SSR)
    Uniun linguistica plü vedla (metüda sö dl 1885), portadëssa dl Istitut Dicziunari Rumantsch Grischun, a Coira y edituria dl vocabolar nazional dal medemo inom (DRG)
  • Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun (CRR), inćina dl 2008 SRG.R:
    Sozieté radiofonica y televisiva rumancia (metüda sö dl 1946)
  • Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
    Uniun di scriturs y dles scrituries rumances (metüda sö dl 1946), inćina dl 2004: Uniun da scripturas e scripturs rumantschs (USR)
  • Giuventetgna Rumantscha (GiuRu):
    Assoziaziun zentrala dla jonëza rumancia, metüda sö dl 1991 (tuta sö tla LR dl 1997)
  • Pro Svizra Rumantscha (PSR): La uniun à sciöche fin d.l’a. le mantignimënt y la promoziun de n foliet rumanc (fondaziun dla agentöra de stampa ANR, formaziun di jornalisć rumanc).

Uniuns rumances fora dl raiun grijun:

  • Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB)
    Uniun di rumanc y dles rumances fora di Grijuns (tuta sö tla LR dl 1991). Le lingaz rumanc vëgn implü ćiamò portè inant da n gröm de uniuns y de grups (adressses de contat: plata internet dla Pro Raetia)
  • Quarta Lingua (QL)
    Uniun de simpatisanć y simpatisantes dl lingaz y dla cultura rumancia cun sënta a Turic (metüda sö dl 1972, tuta sö tla LR dl 2003). Fin y intenziun: cherié n punt danter i lingac dla Svizera, promoziun dl barat y dla comprenjiun sura i confins linguistics fora, promoziun dl rumanc grijun sciöche lingaz tët.