Provinza Autonoma de Bulsan - Südtir – Abteilung Generic

Cultura » Istituziuns culturales »

Ladinia

La istituziun culturala plü importanta, presënta te vigni valada é l’istitut cultural: te Fascia él l’Istitut Cultural Ladin Majon di Fascegn (metü sö l’ann 1975), tles valades de Badia y de Gherdëna l’Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü (istituì l’ann 1976) y te Fodom cun Col de Santa Lizia y t’Ampëz l’Istitut Cultural Ladin Cesa de Jan (inauguré l’ann 2005). Düć trëi chisc istituć é gnüs metüs sö plü o manco cun le medem program, che foss:

studié a livel scientifich le lingaz, la storia y la cultura popolara
arichì y modernisé le lingaz y la cultura
arjigné ite y menè inant na biblioteca y n archif
ti dè na man ai insegnanć por les ores de ladin
se cruzié dla formaziun di gragn
mantignì y amplié les relaziuns interladines
dè fora publicaziuns

Fora dl program di istituć culturai s’àl cun le passè di agn svilupé n gröm d’atres pices uniuns y assoziaziuns che dëida portè inant le patrimone cultural de chëstes valades.
Insciö por ejëmpl él gnü metü sö cun na lege provinziala (nr. 13/1987) a Balsan l’Istitut Pedagogich Ladin, che ti à tut jö ai istituć culturai la formaziun di insegnanć y la realisaziun dl material didatich.
Por ći che à da nen fà cun la formaziun di gragn él gnü metü sö por la Val Badia y Gherdëna n consëi de formaziun che se fistidiëia d'organisé sëres d'informaziun, cursc y manifestaziuns olache i gragn à la poscibilité de se formè inant y d'imparè valch de nü.
Inće le laûr de biblioteca ti é en pert gnü tut jö ai istituć, dantadöt tres la creaziun de biblioteches de val cun sëntes destacades plü o manco te vigni paîsc. La biblioteca di istituć à insciö podü se spezialisé tl setur dl lingaz, tan da podëi ti pité a sü anuzadus operes scientifiches datrai ries da ciafè.
N gran arichimënt cultural é inće stè la realisaziun de n museum: tla Val Badia a San Martin de Tor, te Gherdëna tla Cësa di Ladins a Urtijëi, te Fascia a Vich, ta Fodom a La Pli y t’Ampëz tla Ciasa de ra Regoles cun la seziun paleontologica tl zënter cultural Alexander Hall.
Implü él dal 1998 incà pro la Université Lëdia da Balsan na Repartiziun Ladina, che fej pert dla Facolté dles Sciënzes dla Formaziun y che à le compit da ti dé na formaziun academica te trëi lingac  ales maestres y ai maestri dla scora primara y ales maestres dles scolines. 
Da recordè chilò inće l'ativité dl assessorat por la scora y la cultura ladina por la Provinzia de Balsan, metü sö l'ann 2001. Chësc ënt promöi les ativitês culturales tles valades de Badia y de Gherdëna, al mët a jì de plü concursc por stimolé artisć te de plü seturs, al organisëia  manifestaziuns por ti fà conësce le lingaz y la cultura ladina ala jënt foradecà (insciö por ejëmpl le Dé dla cultura ladina o le Forum cultural metüs a jì vigni ann).
Sce i trëi istituć culturai se fistidiëia de mantignì le lingaz y la cultura de süa valada, spo ne pol chilò nia gnì desmentié la Union Generela di Ladins dla Dolomites, la uniun-tët dles uniuns di ladins de dötes cinch les valades. Chësta é inćina ćiamò la sóra lia che se fistidiëia y che se dà da fà por le mantignimënt dl lingaz y dla cultura ladina ala pêr te döt le raiun. Dantadöt cun so organn edemal La Usc di Ladins se dàra da fà por le mantignimënt dl lingaz, por la creaziun de parores nöies y por la difujiun sura düć i jus dles informaziuns y dles noeles plü frësches. Dlungia les uniuns di ladins él inće tröpes d’atres lies y uniuns culturales che se fistidiëia de portè inant le patrimone cultural che nes é gnü tramanè da nüsc antenać. Informaziuns plü avisa sön dötes les istituziuns culturales nominades te chësta plata y inće d’atres da ciafè sot a http://www.ladinia.net/.