Foto: http://www.flickr.com/

Cultura » Film »

Ladinia

Sce l’ert, la leteratöra y la musiga à na tradiziun lungia da mostrè sö, spo pëia ia la filmografia impormò bel plan. A pert les produziuns dla televijiun ladina, por chëra che al é gnü fat i pröms filmać bele dl 1979, él a desposiziun ma püch material.I susc dui films che é gnüs realisà daldöt por ladin é "Ći co cunta" y "Le Rëgn de Fanes" (trami dl 2005).
Pro "Ći co cunta" se tràtera dl pröm film fiction realisé döt cant por ladin dla Val Badia. Al cunta de n valgügn jogn dla valada che à ligrëza cun la musiga y che ô mëte sö n grup rock. Vignun de ëi capësc valch d’ater sot al sonè y propi sön chësc punt se cheriëiel i maius problems che ti gaujarà spo tröpes dificoltês tla realisaziun de so proiet. Le film é gnü realisé sot ala regia de Valentina Kastlunger.
Pro "Le Rëgn de Fanes" se tràtera dla rapresentaziun sot a forma de film dla conesciüda liënda de chësc rëgn, che cunta de so re y süa fia Dolasila che tira te vera. Chësc film é gnü realisé sot ala regia de Roland Verra y presënta linguisticamënter dötes les variantes ladines adorades incër le massif dl Sela. Le film à davagné dui pesć internazionai por la miù musiga da film al Film Festival Renderyard tl 2007 de London y al Garden State Film Festival 2008 de Asbury Park NY (USA). Dlungia chëstes döes gran produziuns él da nominé i artisć che se prô tla realisaziun de dessëgns animà: danter l’ater Maria Pezzedi y Harald Pizzinini, tramidui dla Val Badia, che à realisé de plü tòć cörć. Scebëgn che ai sides realisà da artisć dl post, se tràtera pro chëstes operes feter dagnora de tesć ströms y porchël ne vëgn le lingaz ladin nia a löm. Da alzè fora poester la storia de Lunca che Harald Pizzinini à metü adöm por i Dis de Leteratöra, Ert, Musiga, Teater organisà dal Istitut Ladin Micurà de Rü, l’ann 2004. Ara se trata dla storia dl striun Laurus che ascogn te süa scatora düć i lingac dl monn. Al ti manćia madër plü le ladin. N iade che al incunta Lunca él bun da le ingianè y da se tó inće chësc lingaz. Lunca les prô fora dötes por ester bun da abiné indô so lingaz.
Sce chëstes é les ultimes produziuns tl ćiamp dla cinematografia, spo ne pol chilò nia gnì desmentié na gran personalité dl passè che à scrit tröpes plates dla storia cinematografica  a livel mondial. Ara se trata chilò plü avisa dl conesciü Luis Trenker, nasciü dl 1892 a Urtijëi. Trenker ne n’à nia ma fat l’atur te tröpes produziuns, mo al à inće instës laurè sciöche regist pro de plü films. I plü conesciüs che al à fat é dessigü "Berge in Flammen" (1931) y "Der verlorene Sohn" (1934), che à albü n gran suzès nia ma t’Europa mo inće t’America. Scebëgn che Luis Trenker foss aćiasè a Berlin, olache al à inće realisé la maiù pert de sües produziuns, àl inće laurè tröp a Cinecittà (Roma).
Les valades ladines é inće stades de plü iadi le scenar por produziuns internazionales. I recordun chilò le film "Tanz der Vampire" de Roman Polanski por chël che al é gnü fat n valgönes registraziuns te Gherdëna. Scebëgn che an pois cumpedè sö de mëndres registraziuns te dötes les valades ladines, é le zënter plü interessant y plü aprijé por fà films dessigü Ampëz, olache al é gnü tut sö dl 1981 le film de James Bond "In tödlicher Mission". Por chësc film él filmé scenes tl stadium dala dlacia, sön le trampolin, sön la pista da bob y tl zënter instës. Inće i films "Leichen pflastern seinen Weg" (1968) cun Klaus Kinski y "Cliffhanger (1993) cun Sylvester Stallone é gnüs realisà ti crëps incër Ampëz, sciöche inće en pert le film "Der rosarote Panther" (1963).