Provinza Autonoma de Bulsan - Südtir – Abteilung Generic

Cultura » Ert figurativa / architetöra »

Rumantschia

Ćina incër le 1300 resta les testemonianzes dla creaziun artistica nia ma tla Rumancia, mo te döt le Ćiantun limitades al setur etlesiastich-religius, inće sce al é val’ singul fostü d’afrësć profans che va derevers al tëmp incër l’ 800 (Schiedberg, Sagogn).
Inće dl tëmp danter le 6. y l’8. secul unse framënć d’aredamënć de dlijies (afrësć, mosaić ia por tera, stucatöres, plastica architetonica). Adöm cun i cërtli d’afrësć che s’à mantignì mëtel man incër l’800 le funz de pitöres de Müstair.
Plü spësc y plü rić se presënta i laûrs dl Tëmp da Mez prinzipal. Ai descür influsc dl raiun de Costanza (Reichenau) y dla Lombardia (funz de pitöres plü jonn de Müstair de Zillis, statua de Carl le Gran a Müstair, pitöres di vidri de Pfeif).
Tles cöres che s’à formè do le 1450 ćina la reformaziun, él gnü fat sö dër tröpes dlijies y capeles.
Les ćiases dla popolaziun dla Rumancia ê de pera y de lignan. La forma carateristica dla ćiasa engiadineja se basëia sön döes particolaritês: le conliamënt de ćiasa d’abitaziun y stala cun laprò la stala che ćiara fora sciöche sce al foss ma un n corp architetonich su, y le passaje dla costruziun de lignan ala ćiasa de mür plü massiva. Tres la gran porta partida sö tl cuntraspiz te trëi perts rovân te n porte lerch che passâ en direziun dla colm fora por döta la ćiasa. Da jì fora por chësc porte podôn menè la blâ diretamënter te majun. Da öna na pert dl porte êl la stüa, la ćiasadafüch y n stangode dales farines, dessura les ćiamenes. Le tët ê curì jö cun scianores lunges y brëies de lersc. Dal 1500 inant caraterisëia le sgrafit (dessëgns rissà ite) la tipica ćiasa engiadineja. La tecnica à arjunt so punt culminënt tla secunda pert dl 17. secul. I paîsc de Mittelbünden à surantut en gran pert la ćiasa engiadineja.
Tla Surselva é ćiasa y stala despartides öna dal’atra. La vedla ćiasa da paur ê na costruziun de lëgn cun n tët de scianores. En gran pert é le tòch cun la ćiasadafüch ponü cuntra la munt y fat de mür. La planta plü primitiva mostra n retangul orientè cun la pert dl cuntraspiz cuntra val, ca dant na stüa cuadrata, iadedô n local plü o manco tan gran co chël ca dant y olache al ê originariamënter la ćiasadafüch, cun laprò n porte. Sura stüa êl la ćiamena, la ćiasadafüch jô tl pröm inćina sö da tët. La ćiasadafüch ti lasciâ plü tert lerch a na planta ampliada de na ćiamena secondara, fora de chëra che al gnô spo fat dlungia la ćiasadafüch n stangode dales farines.
Chëstes ćiases tradizionales, adatades gonot ai bojëgns d’al dedaincö, é dötaurela da odëi tla Rumancia. Implü él inće da odëi frabiches influenzades dala tradiziun dl frabiché tipica dl’Europa zentrala.
Por rové vëgnel presentè trëi artisć rumanc contemporanns, conesciüs a livel nazional y internazional.
Gion Caminada, nasciü dl 1957, é le rapresentant prinzipal dl’architetöra svizera atuala y é dër aprijé a livel internazional. Da plü o manco diesc agn se dàl jö cun so paîsc nadè Vrin tla Val Lumnezia, olache al laôra sciöche architët y proietist dl paîsc.
Alois Carigiet, nasciü dl 1901 a Truns (+1985). Dlungia tröpes esposiziuns, àl inće ilustré le liber por mituns “Uorsin” (Schellenursli) cun chël che la tradiziun dla Engiadina y de Mittelbünden “Chalandamarz” é deventada conesciüda sura döt le monn. I libri por mituns sciöche Flurina y le vicel salvare ne n’à nia propi arjunt chësc livel d’importanza, mo ai ne n’é nia manco de valüta dal punt d’odüda artistich.
Not Vital, nasciü dl 1948 a Sent, alda pro i sculturs internazionai plü importanć dla modernité. Cun motifs de nëi y dlacia sciöche inće cun corades de tiers él gnü a se le dè n’opera surealistica y inće culturalmënter desvalì. Vital adora le ghips y le brom, marmor scür e lominus, arjënt y or. L’argomënt de so laûr é les forzes dla vita y dla natöra.