Foto de Egon Dejori
Cultura » Ert figurativa / architetöra »
Ladinia
Che l’espresciun artistica à na importanza fondamentala por les valades ladines él les trëi scores d’ert che testemoniëia: chëra de Gherdëna (Urtijëi), chëra de Fascia (Poza) y chëra d’Ampëz. Dötes trëi é gnüdes metüdes sö cun le fin de portè inant chël savëi, chë vëna artistica gnüda a löm y svilupada cun le passè di secui te chëstes valades. Deperpo che Gherdëna s’à conzentrè sön la produziun de chiena che ara esportëia da secui incà sura döt le monn, s’à Ampëz dediché ala lauraziun dla filigrana y Fascia a chëra dla pitöra.
L’ert sacrala dles valades ladines se roda dantadöt incër la dlijia, cun sües pices y gran costruziuns. An ne sa nia avisa canche al é gnü fat sö la pröma ćiasa de Dî; dl tëmp dan l’ann 1000 ne n’àn praticamënter degönes testemonianzes y gnanca dles prömes costruziuns atira dedô ne n’éson sigüsc al cënt por cënt. Insciö san por ejëmpl che al é gnü fat sö na dlijia incër l’ann 1030 a La Pli de Mareo, mo an ne sa nia olache ara ê y sciöche ara ćiarâ fora. Dl pröm post de cult dediché a Santa Iuliana te Fascia san che al dess jì derevers al tëmp dan le 798, mo gnanca chilò ne n’àn informaziuns avisa.
La maiù pert dles dlijies é gnüda fata sö tl tëmp medieval insciö che les vedles dlijies romaniches – tan inant che al nen ê – é gnüdes rogosades da chëres gotiches, al dedaincö en pert ćiamò da reconësce dala forma dl ćiampanì. Chëstes dlijies é ti secui gnüdes ampliades y restaurades les adatan ala moda di tëmps. Ponsun por ejëmpl ala dlijia de Badia, a chëra d’Ampëz o a chëra de Urtijëi, dötes trëi fates sö incër la fin dl 1200 y i pröms agn dl 1300. Al dedaincö se presënteres te na iesta plü o manco baroca: riches de pitöres, de decoraziuns y de stucadöres.
A pert les dlijies de paîsc él da nominé les tröpes capeles, i anteriöi y les ancones tles viles o sön i trus da mëssa adorà dala jënt che viô dalunc dal zënter de paîsc. Chëstes contëgn sovënz depënć de valüta, statues de val’ sant protetur o de mëndres scoltöres. I recordun la capela d’Al Bagn a La Val o l' anteriöl de Col dala Pelda te Sëlva. De gran valüta inće les capeles da munt: insciö por ejëmpl chëra da La Crusc de Badia, che presënta afrësć gnüs a löm do la restauraziun fata dl 1984.
Dlungia l’ert sacrala s’àl tles valades ladines mantignì intan de costruziuns nobles, sciöche por ejëmpl le Ćiastel d’Andrac ta Fodom, le Ćiastel da Dosses a Santa Cristina, le Ćiastel Colz a La Ila o le Ćiastel de Tor a San Martin. Deperpo che le Ćiastel d’Andrac y chël de Tor é gnüs fać sö bele incër le 1200 sciöche sënta por le licare dl vësco da Porsenù, é chël da La Ila dl 1537 y chël de Santa Cristina dl 1620. Chësc ultim é gnü fat sö dala familia dl grof von Wolkenstein do che le ćiastel de Val ê jü en roa. Le Ćiastel d’Andrac y le Ćiastel de Tor é passà tramidui ala publica aministraziun: le pröm éson tres ćiamò tl laûr de restaurè y de l’arjigné ca sciöche museum, deperpo che le secundo é gnü inauguré bele dl 2001 sciöche le museum plü modern de döt le raiun. I atri dui frabicać é te mans privates.
La carateristica architetonica plü tipica dles valades ladines é rapresentada dales viles. Formades da de plü ćiases y majuns, cun laprò les infrastroröres plü importantes - sciöche le furn da pan, le fistì o le favà - éres sentades ite bun tl terac de mesacosta. Inće por ći che reverda le stil architetonich éres dër interessantes, cun sües ćiases a fongun (cun la fondamënta de pera y la pert dessura de lignan) che se refej al tëmp gotich, o cun chëres de pera che recorda le tëmp romanich.
Por ći che reverda la pitöra él da recordè i afrësć da odëi sön i mürs deforaìa de val’ ćiasa. La ćiasa dl’apoteca t’Ampëz conesciüda inće sciöche la “Ciasa de i Pupe”, por ejëmpl, é dër rica: ara se trata d’alegories dl artejanat, dl’ert, dla tecnica y dla musiga. Interessanta inće la ćiasa dla Cassa Rurala tres t’Ampëz, olache an po amiré n beliscim afrësch che mostra les sibiles y sü oracui.
Da nominé ćiamò n valgügn monumënć che recorda personalitês che s’à fat mirit por les valades ladines: insciö por ejëmpl le monumënt de Vijo Pupp a Antermëia, chël de Johann Baptist Purger metü sö a Urtijëi, chël de Catarina Lanz dan la dlijia de La Pli de Fodom o chël dl conesciü mënacrëp Angelo Dibona t’Ampëz.