"Your sweet is salty",
scoltöra de Gehard Demetz;
Foto by Egon Dejori
La parora cultura stlüj ite da öna na pert les singoles erts sciöche leteratöra, teater, bal, musiga, ert figurativa y film. Mo pro la cultura âldel inće la tradiziun materiala y nia-materiala (architetöra, artejanat, lingaz, tradiziuns), sciöche inće la organisaziun dl ambiënt de vita (contrada culturala), la cultura dl mangé y dl bëre y la vita da vigni dé en general. N pröm punt d’incuntada che i grijuns y i ladins dles Dolomites à é rapresentè dai reć. La situaziun d’inrescida da åëgn sön chësta popolaziun liendara y sön la concuista dles Alpes da pert di romans é documentada te n gröm de museums y de publicaziuns. I singui vari dla cristianisaziun y dl svilup politich tl Tëmp da Mez é da odëi danter l’ater tla forma dles tröpes dlijies, di convënć y di ćiastì. Fora dla vita da vigni dé s’àl mantignì inćina te nüsc tëmps n gröm d’elemënć dla cultura alpina: tradiziuns artejanales, festes religioses y profanes, carateristiches soziales y lavoratives.
L’arpejun culturala zentrala che les döes popolaziuns à deboriada é formada a pora nia dal lingaz instës. L’adoranza orala de chësc à albü y à dantadöt n fin pratich, da vigni dé; implü vëgnel ćiamò adorè da dagnora incà bele por tramanè le savëi dles cunties y dles ćianties. I framënć scrić dl retoroman plü vedli va derevers tla Rumancia al 10. secul. La tradiziun leterara à metü pé tles valades retoromanes tl 16. y tl 17. secul, plü avisa tl cheder dla reformaziun y dla cuntrareformaziun. Tl raiun dles Dolomites ciafunse les prömes testemonianzes scrites por ladin tla pröma pert dl 17. secul, les prömes operes leterares deperpo é impormò gnüdes a se le dè incër le 1850. Incö mostra sö trami i raiuns na gran varieté de leteratöra originala ti singui idioms y ti Grijuns tres deplü inće tl lingaz standard.
Teater, bal, musiga popolara y corala é i seturs culturai che s’à cristalisé o che s’à döt alplü renforzè tla Rumancia y tla Ladinia tl cheder di movimënć dla popolaziun dl 19. y tla pröma pert dl 20. secul. Incö se pîti dër bun por tröpes gaujiuns culturales y por la sconanza dles raîsc retoromanes.
Le barat cultural danter i ladins dles Dolomites y dla Rumancia vëgn a se le dè ti singui seturs culturai, sciöche por ejëmpl tl ćiamp dla leteratöra, en gaujiun de festival de musiga o de conzerć, mo inće sot a forma de films y de reportages ti mass media. Propi inće proieć culturai nüs y inovatifs tl setur dla musiga rock y pop o tl ćiamp dla filmografia plü jonn po gnì anuzà ćiamò deplü te n barat che va sura i confins fora.