Foto: http://www.pixelio.de/

Sorvisc publics » Aministraziun »

Rumantschia

Le rumanc é a livel cantonal dal 1880/1892, a livel federal dal 1938 incà n lingaz formalmënter parifiché ai atri lingac di Grijuns (todësch, rumanc, talian) y dla Svizera (todësch, franzesc, talian, rumanc).
La popolaziun rumancia po adorè tl contat cun les istanzes federales, cantonales y comunales so lingaz dla uma. I scrić de resposta vëgn normalmënter metüs jö da pert dla Federaziun y dl Ćiantun por rumanc grijun (lingaz standard) y da pert di comuns tl idiom relatif.
Chilò dessot vëgnel schizé l’adoranza dl rumanc sön i trëi livì aministratifs (Federaziun, Ćiantun, raiun):
A livel federal figurëiel sciöche lingaz aministratif ofizial le rumanc sön le pas svizer, sön la cherta d’identité, y sön les banconotes di franch svizeri. Implü vëgn les plates internet dla Federaziun scrites por rumanc. Tl’aministraziun privata adora les organisaziuns soziales y culturales le rumanc tles brosciüres, ti formulars, ti flyers, sön les plates internet. Ofizi publics, sciöche la posta y la ferata (SBB) adora val’ iade le rumanc por patüc stampè y por iscriziuns.
A livel cantonal él gnü dè fora por le pröm iade dl 1991 por le lingaz aministratif indicaziuns che regolamentëia la traduziun de tesć ofiziai, l’adoranza concreta dl rumanc tl Gran Consëi, tl govern y tla aministraziun cantonala. Implü scrî dant chëstes indicaziuns che le Ćiantun é oblié da traslatè les iscriziuns sön les infrastrotöres publiches te düć trëi i lingac ofiziai.
L’ordinamënt scolastich dà la poscibilité d’avëi scores rumances tl raiun linguistich rumanc. I comuns tol la dezijiun adöm cun le Ćiantun sön l’adoranza de sü lingac (Por informaziuns plü menüdes cfr “scora”).
Tl’aministraziun privata adora ti Grijuns les filiales de botëghes nazionales o firmes dl post dantadöt le rumanc por fins de retlam tl raiun linguistch rumanc.
A livel regional é le rumanc sovënz lingaz prinzipal te familia, tla vita de paîsc, tles uniuns y danter compagns. Tla vita publica y sön le laûr vëgnel scialdi adorè sciöche lingaz da vigni dé.
Te dlijia, che é te tröc comuns relativamënter importanta, vëgnel adorè gonot le rumanc. Ti comuns rumanc vëgn les mësses dites por rumanc, ti comuns olache al vëgn baié de plü lingac vëgnel gonot baratè jö danter le todësch y le rumanc.
Por l’aministraziun comunala dla Engiadina Bassa, dla Val Müstair y dla maiù pert di comuns dla Surselva vëgnel a livel aministratif por le plü adorè le rumanc.
Ofizi publics sciöche la ferata retica o les assoziaziuns turistiches adora en pert le rumanc, p.ej. por comunicaziuns generales, por retlams y por informaziuns.
La cultura rumancia ti paîsc dla Federaziun é desvalia y rica. Ara va dal teater popolar, ai cors y ales musighes, ćina ala formaziun di gragn, ales bibliotehes y a d’atres manifestaziuns publiches o privates.