Sorvisc publics » Aministraziun »
Ladinia
Tl'aministraziun publica é le lingaz ladin rové te momënć desvalis tles trëi provinzies. Deperpo che i ladins dla provinzia de Balsan à bele podü s’anuzé dl ladin aministratif do che al ê jü en forza le decret dl Presidënt dla Republica di 15 de jügn dl 1988 (n. 574), à chi de Trënt impormò do le 1993 podü se gode chësc dërt (D.Lgs. n. 592 di 16 de dezëmber dl 1993); chi dla provinzia de Belun à messü aspetè inćina che al gniss aproè la lege-cheder 482/99, por podëi mëte man cun sües ativitês tl ćiamp aministratif.
Te Badia y te Gherdëna éson finalmënter rovà a n punt olache i comuns y i ofizi publics scrî fora i documënć te trëi lingac. Le zitadin à insciö la poscibilité de comuniché cun l'aministraziun publica te so lingaz dla uma. A Balsan él gnü metü sö n ofize aposta che se fistidiëia de traslatè les comunicaziuns dla Provinzia a sü zitadins de lingaz dla uma ladin. Te Fascia vëgn les traduziuns di documënć de comun coordinades da n ofize tl Comprenjore Ladin de Fascia, olache al é de plü porsones che laôra y che se fistidiëia da mantignì le contat cun le personal de comun che dess bel plan se surantó chësta inćiaria. Por Fodom y por Ampëz él dantadöt l’Istitut Cultural Ladin «Cesa de Jan» che se mët a desposiziun por les traduziuns (ultimamënter él gnü tignì de plü cursc por imparè da scrì ladin). Te chëstes döes valades ne n’àn nia ćiamò arjunt na regolamentaziun por ći che reverda la emanaziun te dui lingac (talian y ladin) di ać aministratifs.
De gran importanza inće l’adoranza dl ladin sön les tofles de strada (y tla toponomastica en general) y sön les infrastrotöres publiches: tla Provinzia de Balsan é le ladin stè bun de se cherié na lerch ćinamai tles citês sciöche Balsan, Maran, Porsenù o Bornech (ćiara por ejëmpl la scrita di ospedai, dla université, dles infrastrotöres dla Provinzia y i.i.), deperpo che tles atres döes provinzies é chësc vare dötaurela ćiamò da fà.
Cun la realisaziun dla lia di comuns ladins, metüda sö dl 2006, àn fat n gran vare inant tla creaziun de n lian politich-aministratif danter les singoles aministraziuns. Un di fins de chësta lia é chël dl mantignimënt y dla sconanza dl lingaz ladin. An s’aspeta porchël che al vëgnes portè inant i valurs culturai dla mendranza ladina y che al ti vëgnes conzedü te dötes les valades la dërta lerch.
Por ći che reverda la rapresentanza politica a livel provinzial vëgnel odü danfora dales normes statutares y d’atuaziun che le grup linguistich ladin de Südtirol y dl Trentin ais n rapresentant de dërt ti consëi provinziai relatifs. Baldi ne ti vëgn chësc dërt nia conzedü ai ladins da Fodom y d’Ampëz, che é organisà a livel aministratif tla provinzia de Belun y tla Regiun Venet (che ne n’à nia le status de regiun a statut spezial).
Inće la poscibilité de dè dant la portignënza linguistica che i ladins dles provinzies de Trënt y de Balsan à pro la cumpëda dla jënt é de gran valüta y dantadöt de gran importanza por la regolamentaziun di posć de laûr tl setur publich.
Dal momënt che al vëgn adorè le lingaz ladin tl'aministraziun publica él inće gnü metü sö sides tl Trentin co te Südtirol na comisciun aposta che valutëia les conescënzes dl lingaz ladin. I zitadins che fej pert dla popolaziun ladina dles provinzies de Trënt y de Balsan à la facolté de adorè so lingaz tles comunicaziuns verbales y scrites cun l’aministraziun publica y les istituziuns, che realisëia laûrs ma tl interès dla popolaziun ladina. I ofizi y les aministraziuns à le dovëi, tan inant che la domanda o la detlaraziun é gnüda scrita por ladin, de respogne por ladin. Le medem vêl inće por le personal dla scora: inće chilò mëss vigni insegnant desmostrè sües conescënzes sides culturales co linguistiches por podëi pié do n post de rode. La constataziun dla competënza linguistca ladina é na prerogativa fondamentala de vigni aziun de sconanza che dess i garantì al ladin y a chi che le baia na poscibilité de suravire.